دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٠٠٣
جرايد در عثماني (٢) ،
با آغاز جنگ جهانی اول و ورود عثمانی به صحنه جنگ به واسطه دولت اتحاد و ترقی، آزادی مطبوعات تحت رژیم نظامی بیش از پیش محدود گردید و روزنامهنگاری، بر اثر تشدید سلطه سیاسی و مشكلات ناشی از جنگ، رونق سالهای نخست پس از اعلان حریت را از دست داد ( د. ا. د. ترك ، ج ٧، ص ٣٧٣ـ ٣٧٥). كمی پس از حادثه ٣١ مارت، در ربیعالاول ١٣٢٧ لایحه قانون مطبوعات، با مفادی برای تحدید آزادی مطبوعات، به مجلس مبعوثان احاله گردید كه با انتقاد شدید نمایندگان مواجه شد، ولی پس از مباحثاتی، نه روز مانده به نخستین سالگرد اعلان حریت، به تصویب رسید. این قانون، كه در حال و هوای انقلابی به تصویب رسیده بود، مجموعاً مدافع آزادی مطبوعات بود و تا ١٣١٠ ش اجرا میگردید، اما در طی ٢٢ سال دستخوش پانزده بار تغییرات محدود كننده شد (برای آگاهی بیشتر رجوع كنید به: توپوز، ص ٩٧ـ ٩٨، ١٠١). پس از تسلیم حكومت اتحاد و ترقی در ٢٣ محرّم ١٣٣٧، دوره ده ساله پس از اعلان حریت به پایان رسید. این دوره، بهویژه سالهای نخست آن، یكی از ادوار پرتحرك روزنامهنگاری در عثمانی به شمار میرود. روزنامهنگاری در این دوره، در مقایسه با ادوار پیشین، از نظر به كارگیری فنّاوری جدید، شكل، صفحهآرایی، استفاده از تصویر و عكس و نیز از حیث محتوا و تنوع موضوعات و پرداختن به مسائل سیاسی و اجتماعی، به عرصه رسیدن نویسندگان چیرهدست و چاپ رمانهای پاورقی نویسندگان ترك، افزایش تعداد عناوین و شمارگان مطبوعات اعم از روزنامهها و مجلات، رشد و توسعه یافت. در حالی كه شمارگان عمومی روزنامهها به طور متوسط بین ٠٠٠ ، ٥ تا ٠٠٠ ، ٢٥ نسخه بود، روزنامه اقدام چند روزی حتی در ٠٠٠ ، ٥٠ نسخه به چاپ رسید. روزنامه هفتگی فكاهی اِشَك (الاغ؛ رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٩٩) ــ كه از ١٣٢٩ تا ١٣٣١ منتشر میشد و از مسائل روزمره با نوشتهها و تصاویر طنز انتقاد میكرد (< دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك>، ج ٣، ص ١١٠) پرفروشترین نشریه در آن سالها بود (شاپولیو، ص ١٨٣؛ قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٣٦). اساساً مطبوعات فكاهی در دوره مورد بحث جایگاه خاصی داشتند و از قرار معلوم، در حالی كه هیچ نشریه فكاهی در دوره استبداد عبدالحمیدی اجازه انتشار نداشت، در دوره مشروطیت دوم بیش از یكصد روزنامه و مجله فكاهی در عثمانی انتشار یافت كه اهم آنها، افزون بر روزنامه مذكور، عبارتاند از: روزنامه قرهگؤز، و مجلات قلم، جم، عالم، داوول (طبل)، چیكرتكه ( ملخ )، بوش بوغاز (پرحرف)، زوغورت (آسمان جل)، المعلوم، خنده، دیكَن (خار)، آیدده ، و گولریوز (خندهرو؛ رجوع كنید به: شاپولیو، ص ١٧١، ١٧٣؛ قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٣٦ـ١٣٧؛ آكونال، ص ١٢٢ـ١٢٣؛ درمان، ص ٧٢ـ٧٤). روزنامهها و مجلات مصور هم، كه معمولاً در اول نامشان كلمههای مصور یا رَسْمْلی (عكسدار) میآمد، از رواج و رونق چشمگیری برخوردار بودند؛ جرایدی همچون مصور ادب، مصور مجموعه، مصور محیط، مصور پاپاغان (طوطی)، مصور اشرف، رسملی استانبول ، و رسملیكتاب (قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٣٧). در شهرهای محل استقرار لشكرهای عثمانی، چون سلانیك و مُنَستیر و اسكوب ، نیز نشریات نظامی مانند سلاح، توپ، تفنگ، سونگو (سرنیزه)، خنجر ، و قورشون (گلوله) منتشر میشد (شاپولیو، ص ١٧٣). همچنین اهم نشریات دینی عبارت بودند از: صدای دین ؛ طریق هدایت ؛ حكمت ؛ مقباس شریعت (همانجا)؛ جریده رسمیه مشیخت (شیخالاسلامی) جلیله اسلامیه ، كه از اصلاح مدارس جانبداری میكرد؛ بیانالحق ، كه آن را جمعیت علمیه اسلامیه منتشر میكرد؛ جریده صوفیه ، كه مجلهای بود تصوفی، دینی، سیاسی، اخلاقی و ادبی؛ مجله جهان اسلام ، كه جمعیت خیریه اسلامیه ناشر آن بود و مقالاتی به زبانهای تركی، عربی، فارسی و اردو در آن درج میشد؛ مجله دینی، علمی، اقتصادی، اجتماعی و ادبی المدارس ، كه مدافع حقوق مدارس اسلامی و طلاب بود (آكونال، ص ١٢٢)؛ و مجله هفتگی صراط المستقیم ، كه انتشار آن از رجب ١٣٢٦ آغاز گردید و پس از ١٨٢ شماره، سبیل الرشاد ( رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٥٤١ ٥٥٣) نامیده شد و با همین نام همچنان در استانبول انتشار یافت، پس از اشغال استانبول در اسفند ١٢٩٨/ مارس ١٩٢٠ توسط نیروهای متفقین، به آناطولی انتقال یافت و از جنبش رهایی ملی پشتیبانی كرد و در آستانه اعلان جمهوری، در اردیبهشت ١٣٠٢/ مه ١٩٢٣ بار دیگر در استانبول انتشار یافت و پس از انتشار واپسین شمارهاش (شماره ٦٤١ در ١٤ اسفند ١٣٠٣/ ٥ مارس ١٩٢٥)، به حكم قانون «تقریر سكون»، تعطیل شد (< دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك >، ج ٨، ص ٦ـ٧). با این مجله سیاسی، دینی، فلسفی، اجتماعی، علمی، به صاحبامتیازی و مدیرمسئولی اشرف ادیب، علما و شعرایی چون شیخالاسلام موسیكاظم، محمد عاكف اَرْصوی (سراینده سرود ملی تركیه) و محمدطاهر بروسهلی * (مؤلف عثمانلی مؤلفلری ) همكاری میكردند. این مجله، افزون بر قلمرو عثمانی، با دیگر سرزمینهای اسلامی، بهویژه با مسلمانان روسیه و هندوستان و بالكان و مصر و شمال افریقا، نیز پیوند و در آنجاها خواننده داشت (همان، ج ٨ ، ص ٨؛ آكونال، همانجا).
در همین دوره، در پی بحرانی كه دولت عثمانی بدان گرفتار بود، گروههایی معتقد به آرمان تركگرایی، كه جناحی از حزب اتحاد و ترقی نیز بدان متمایل بود، گردآمدند و سازمانهای تركگرایی چون «تورك درنگی» (انجمن ترك) و «تورك یوردی درنگی» (جمعیت میهن ترك) را تشكیل دادند. مجلاتِ مروّج افكار این سازمانها، تورك درنگی ، تورك یوردی (رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٦٩٩ـ٧٠٣)، خلقه دوغْرُو (به سوی خلق؛ رجوع كنید به: همان، ج ٣، ص ١٣٢ـ١٣٦)، و تورك سؤزو (سخن ترك) بودند. مجله گنج قلملر (قلمهای جوان؛ رجوع كنید به: همان، ج ٣، ص ١١٠ـ١١٦)، چاپ سلانیك، نیز مروّج «ینیلسان» (زبان نو، زبان ساده) بود ( رجوع كنید به: بانارلی، ج ٢، ص ١١٠١ـ١١٠٢؛ آقچوره اوغلی، ص ٤٣٤ـ ٤٤٧؛ آكونال، ص ١١٩ـ١٢٠؛ مجله گنج قلملر ، به الفبای لاتینی برگردانده و چاپ شده است). ینی مجموعه نیز ــ كه با سرمایه «مركز عمومی اتحاد و ترقی» و در گرما گرم جنگ جهانی اول، از رمضان ١٣٣٥ تا محرّم ١٣٣٧ (٦٦ شماره)، منتشر میشد مبلّغ تركگرایی بود و نویسندگانی چون ضیا گوكالپ * (متوفی ١٣٠٣ ش)، محمدفؤاد كوپریلی * (متوفی ١٣٤٥ ش)، خالده ادیب آدیوار (متوفی ١٣٤٣ ش) با آن همكاری میكردند (<دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك > ، ج ٨ ، ص ٥٨٤- ٥٨٥).
مطبوعات چپ عثمانی نیز از همان اوایل مشروطیت دوم پدید آمدند كه از آن جمله بودند: روزنامه هفتگی كاوه، كه از سوسیالیسمی معتدل و اصلاحطلب هواداری میكرد و در ازمیر منتشر میشد؛ روزنامه عمله ، چاپ سلانیك؛ مجله اشتراك و روزنامههای سوسیالیست و معاهده و انسانیت و مدنیت ( رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٢٦٧) كه مروّج افكار حزب سوسیالیست عثمانی بودند؛ و نیز ادراك ( رجوع كنید به: توپوز، ص ١١٨ـ١٢٠؛ تونایا، ج ١، ص ٢٥٢ـ٢٥٣). مجلاتی چون قادین (زن)، قادینلَر دنیاسی (دنیای زنان)، قادینلر عالَمی (عالم زنان) و اَركَكْلَرْ عالَمی (عالم مردان) مروّج برابری زن و مرد بودند. دو مجله مصور دمت (دسته گل) و محاسن نیز به زنان اختصاص داشتند. در این مجلات غالباً از حقوق زنان، تربیت كودكان، و موضوعاتی چون مد سخن رفته است ( رجوع كنید به: آكونال، ص ١٢٦؛ ایلیاس اوغلو و اینسل ، ص ١٦٥ـ ١٦٨). برای كودكان نیز جرایدی منتشر میشد، از جمله طلبه (دانشآموز)، معلم (هر دو چاپ ازمیر)، آرقهداش (رفیق)، طلبه دفتری (دفتر دانشآموز)، چوجوق یوردی (میهن كودك)، چوجوق باغچهسی (باغچه كودك؛ رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٧٠ـ٧٢)، چوجوق دوستی (دوست كودك)، چوجوق دنیاسی (دنیای كودك)، چوجوق طویغوسو (احساس كودك)، و چوجوقلره رهبر (رهبر كودكان؛ همان، ج ٣، ص ٧٣ـ ٧٥). رویكرد اینگونه نشریات بیشتر تربیتی و هدفشان افزودن معلومات كودكان و بالا بردن سطح فرهنگ آنها بود ( رجوع كنید به: آكونال، ص ١٢٣ـ١٢٤).
ابوالضیاء توفیق، در ١٢٨٨ چاپخانهای تأسیس كرد كه بعدها مطبعه ابوالضیاء نام گرفت. وی ضمن چاپ برخی از آثار نامق كمال و نمایشنامه اجل قضا ی خود در این چاپخانه، در نشر روزنامه عبرت با نامق كمال همكاری میكرد و در همان ایام روزنامههای حدیقه و سراج را منتشر نمود. در جریان تبعید نامق كمال و دیگر روزنامهنگاران در محرّم ١٢٩٠، وی به ردوس تبعید شد و پس از بازگشت از تبعید در جمادیالاولی ١٢٩٣، فعالیت مطبوعاتی را ادامه داد تا آنكه در ذیحجه ١٣١٧ به قونیه تبعید شد. پس از اعلان مشروطیت دوم (١٣٢٦/ ١٩٠٨) به استانبول بازگشت و در همین دوره، ضمن وكالت مجلس، روزنامه «مستقل الافكار و معتدلِ ترقیپرورِ» ینی تصویر افكار را از جمادیالاولی ١٣٢٧ منتشر كرد. این روزنامه، كه دو سال بعد تصویر افكار نامیده شد، با تصویر افكار ابراهیمشناسی هیچ نسبتی نداشت (<دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك >، ج ١٢، ص ٢٧٩) و انتشار آن را پس از مرگ ابوالضیاء توفیق در ١٩ صفر ١٣٣١، پسرانش، طلحه و ولید، با توقفهایی تا ١٣٢٨ ش/ ١٩٤٩ ادامه دادند ( رجوع كنید به: ادامه مقاله). ابوالضیاء در واكنش به توقیفهای مكرر روزنامهاش، كه یكی از پر فروشترین روزنامههای آن دوره بود، مجبور شد آن را با نامهایی چون انتباه افكار و تفسیر افكار منتشر سازد (همان، ج ١٢، ص ٢٧٩ـ٢٨٠). وی سهم شایان توجهی در كار تكامل و توسعه چاپ و نشر، به ویژه در چاپ نخستین نشریات مصور، داشته است ( رجوع كنید به: د.ا.ترك، ج ٤، ص ١٠٠ـ١٠٣).
با سقوط دولت اتحاد و ترقی و اشغال بخشهای مختلف عثمانی توسط نیروهای متفقین از یك طرف و عزیمت مصطفی كمالپاشا (آتاتورك) به آناطولی و آغاز جنگ رهایی برای آزادی آناطولی از اشغال متفقین، حاكمیت دوگانهای در عثمانی به وجود آمد. نیروهای غالب و دولتهای وابسته آنها، مطبوعات، بهویژه مطبوعات متمایل به جنبش رهایی آناطولی، را ممیزی و توقیف میكردند و مطبوعاتی كه برخی مقالهها و مطالبشان ممیزی میشدند، با ستونهای خالی انتشار مییافتند. حدود ١٤٠ تن از روزنامهنگاران را نیز مأموران انگلیسی دستگیر و به جزیره مالت تبعید كردند. در حالی كه روزنامههایی چون پیام صباح ( رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ٤٧٤ـ٤٧٧)، علمدار و استانبول ، از جنبش رهایی آناطولی انتقاد میكردند، روزنامههایی چون ایلری ، ینیگون ، آقشام ، و وقت ( رجوع كنید به: همان، ج ٣، ص ٧٣١ـ ٧٣٦) هوادار آن بودند. روزنامههایی چون تصویر افكارِ ابوالضیاء توفیق، اقدام و ترجمان حقیقت ، از گروههای مختلف، از جمله جنبش رهایی آناطولی، هواداری میكردند. طنین هم، كه از ترجمانهای مطبوعاتی حزب و دولت اتحاد و ترقی بود، از اتحادیون پشتیبانی میكرد و به جنبش رهایی هم تمایل نشان میداد. برخی از نویسندگان روزنامههای هوادار جنبش رهایی از تبعیدشدگان به جزیره مالت بودند ( رجوع كنید به: تونایا، ج ٢، ص ٤٦ـ٥١؛ رجوع كنید به: توپوز، ص ١٢٢ـ١٢٤؛ قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٥١).
سداد سیماوی (متوفی ١٣٣٢ ش/١٩٥٣)، روزنامهنگار، نویسنده، نگارنده طنزهای تصویری (كاریكاتورنگار)، سینماگر و بنیانگذار روزنامه پر شمارگان حریت در دوره جمهوری (رجوع كنید به: ایشیق ، ج ٣، ص ١٦١١ـ١٦١٢؛ < دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك>، ج ٨، ص ١٨)، فعالترین روزنامهنگار دوره مورد بحث در استانبول بود و این جراید را در استانبول منتشر كرد: مجلات فكاهی خنده (١٣٢٧ـ ١٣٢٨؛ رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ١٣٧) و دیكن (١٣٣٧)؛ مجلات بانوانِ اینجی (مروارید؛ ١٣٣٧)، ینی اینجی (مرواریدنو؛ ١٣٠١ ش/ ١٩٢٢) و خانم (١٣٠٠ ش/١٩٢١)، كه از هر كدام از سه مجله اخیر فقط یك شماره منتشر شد؛ مجله كودكان حاجی یاتماز (١٣٠٠ ش/ ١٩٢١، یك شماره)؛ روزنامههای روزانه دُرّ سعادت (ذیقعده ١٣٣٨ـ صفر ١٣٣٩، ١٢٨ شماره) و پایتخت (از جمادیالاولی ١٣٣٩/ فوریه ١٩٢١ به بعد) و روزنامه فكاهی مصور رنگی گولریوز (خندهرو؛ اردیبهشت ١٣٠٠ ـ شهریور ١٣٠٢، ٦٣ شماره). وی از جنبش رهایی هواداری میكرد (قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٥١ـ١٥٢).
اهم مجلات دیگر، كه در همان سالها در استانبول منتشر میشدند، عبارت بودند از: مجله هنری ـ ادبی درگاه ( رجوع كنید به: توپراق، ص ٣١ـ٣٢)؛ مجله ادبی مصور امید ( رجوع كنید به: توپوز، ص ١٢٤)؛ مجله فكاهی ضدجنبش رهایی (همانجا؛ < دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك >، ج ١، ص ٢٣٩)؛ و آیدینلق (روشنایی)، كه ناشر افكار حزب سوسیالیست دهقانان و كارگران بود و از ١٣٠٠ تا ١٣٠٣ ش منتشر میشد ( رجوع كنید به: توپوز، ص١٢٥؛ < دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك >، ج ١، ص ٢٤٠).
در همین دوره، جنبش رهایی ملی، با عزیمت مصطفی كمالپاشا به آناطولی در شعبان ١٣٣٧ و آغاز جنگ استقلال به سركردگی وی برای بیرون راندن نیروهای اشغالگر و پیافكندن حكومت ملی، در حال شكلگیری و توسعه بود ( رجوع كنید به: شاو، ج ٢، ص ٣٤ به بعد). روزنامهنگاری وابسته به جنبش ملی نیز، بهرغم دشواری شرایط زندگی، پا به پای توسعه آن تكوین مییافت؛ چنان كه جریده اراده ملیه ( رجوع كنید به: دومان، ج ٣، ص ١٥٣ـ١٦٤) ــ ترجمان «هیئت تمثیلیه»، كه در جریان همایش سیواس در ذیحجه ١٣٣٧ شكل گرفته بود در چاپخانه ولایتی سیواس به چاپ رسید و از ١٨ ذیحجه همان سال انتشار آن آغاز شد. این روزنامه چهار صفحهای، كه خود را «مدافع آمال ملیه» معرفی میكرد، به علت محدودیت امكانات چاپ، ابتدا هفتهای یك بار و سپس دوبار منتشر میشد ولی مدتی بعد انتشار آن روزانه شد. گفتهاند كه بیشتر مطالب این روزنامه را شخص مصطفی كمال دیكته میكرده است (رجوع كنید به: شاپولیو، ص ١٩٢؛ قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٥٢). پس از انتقال هیئت تمثیلیه به آنكارا، به جای اراده ملیه ، روزنامه حاكمیت ملیه ( رجوع كنید به: همان، ج ٣، ص ١٢٦ـ ١٣١)، از ٢٨ ربیعالا´خر ١٣٣٨ منتشر شد. حاكمیت ملیه هم زیر نظر شخص مصطفی كمال انتشار مییافت. زمانی مدیرمسئول و چند تن از نویسندگانش نظامی بودند و برخی از نمایندگان مجلس كبیر ملی (تاریخ افتتاح: ٤ شعبان ١٣٣٨؛ رجوع كنید به: میدان لاروس ، ج ١٢، ص ٣٨٥) نیز برای آن مقاله مینوشتند. این روزنامه، كه نماینده مكتب روزنامهنگاری آنكارا به شمار آمده، در ١٣١٣ ش/ ١٩٣٤ به اولوس (ملت) تغییر نام داد ( رجوع كنید به: شاپولیو، ص ١٩٣ـ ١٩٨). یونس نادی عبالی اوغلو (متوفی ١٣٢٤ ش/ ١٩٤٥)، كه فعالیت روزنامهنگاری خود را از ١٣١٩ با روزنامه معلومات شروع كرد، پس از اعلان حریت به همكاری با اقدام و تصویر افكار ( جدید ) ادامه داد و در اواخر جنگ جهانی اول، روزنامه ینیگون (روز نو) را در استانبول منتشر كرد (ایشیق، ج ٣، ص ١٩٦٩)؛ اما، به علت هواداری از جنبش رهایی، بر اثر فشار دولتِ وابسته به متفقین و انگلیسیها، چاپخانهاش را مخفیانه به آناطولی منتقل كرد ( رجوع كنید به: شاپولیو، ص ١٩٨ـ١٩٩) و روزنامه خود را با نام آنادولودا ینیگون (روز نو در آناطولی) از تیر ١٣٠٠/ اوت ١٩٢١ در آنكارا انتشار داد (قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٥٥). یونس نادی، كه در همین ایام به نمایندگی مجلس كبیر ملی انتخاب شده بود (ایشیق، همانجا)، روزنامه را تا پس از اعلان جمهوریت (٥ آبان ١٣٠٢) در آنكارا انتشار داد. وی پس از آن به استانبول منتقل شد و روزنامه جمهوریت را از اردیبهشت ١٣٠٣/ مه ١٩٢٤ در آن شهر منتشر كرد (قاباجالی، همانجا).
در همین دوره روزنامههای دیگری نیز، چون سلامت، مفكوره، اؤگود (اندرز)، شرقین سَسی (صدای شرق)، كؤی خوجه[ خواجه] سی (معلم دِه)، قلم، و طان (فجر)، در آنكارا منتشر میشد ( رجوع كنید به: شاپولیو، ص ١٩٢، ١٩٧، ٢٠٠ـ٢٠٣). افزون بر این روزنامه و برخی روزنامههای استانبول، كه با جنبش رهایی مخالفت میورزیدند، برخی روزنامههای محلی آناطولی (همچون ارشاد و هاتف ، هر دو چاپ اسكیشهر)، بر خلاف بیشتر روزنامههای مورد بحث، كه جانبدار جنبش رهایی بودند (قاباجالی، ٢٠٠٠، ص ١٥٥)، از مصطفی كمال انتقاد میكردند (شاپولیو، ص ٢١٨). در دوره جنبش رهایی در حدود یكصد روزنامه محلی در شهرهای گوناگون آناطولی منتشر میشد (قاباجالی، همانجا)، كه به علت محدودیت امكانات و سختی شرایط زندگی و كمی خواننده، نسبت به روزنامههای استانبول، كیفیت پایینتر و شمارگان كمتری (غالباً بین ٢٥٠ تا ٣٠٠ نسخه) داشتند ( رجوع كنید به: شاپولیو، ص٢٠٨ـ٢١٢، ٢١٤ـ ٢١٥؛ توپوز، ص١٣١ـ ١٣٢). مجلات معدودی نیز در دوره جنبش رهایی در آنكارا و یكی دو شهر دیگر آناطولی منتشر شد كه از آن جمله اند: آنادولوطویغوسو (احساس آناطولی)؛ آناوطن (مام میهن)؛ ملی اوردو ، وابسته به ارتش؛ حیات ، كه ترجمان بلشویكها بود و پس از انتشار چند شماره تعطیل شد؛ علم و فن، فلسفه تتبعاتی (تتبعات در زمینه علم و فن و فلسفه)، كه ناشرش از وابستگان اتحاد و ترقی بود. این مجله، پس از انتشار شماره اولش، در نتیجه اعتراضات جناح محافظهكار مجلس ملی، تعطیل شد (رجوع كنید به: همان، ص ٢٠١ـ٢٠٣). در این میان مجموعه ٣٣ شمارهای كوچك مجموعه ــ كه صاحب امتیاز و مدیرمسئول و نویسنده اصلی آن ضیا گوكالپ بود و در فاصله خرداد تا اسفند ١٣٠١ در دیاربكر منتشر شد به سبب مقالات فلسفی و اجتماعی و تفسیرهای سیاسی گوكالپ، مؤثر و با اهمیت ارزیابی شده است ( رجوع كنید به: توپراق، ص ٣٢؛ شاپولیو، ص ٢١٦ـ ٢١٨؛ توپوز، ص ١٣٢؛< دایرهالمعارف زبان و ادبیات ترك >، ج ٦، ص ٣١).
منابع:
(١) یحیی آرینپور، از صبا تا نیما ، ج٢، تهران ١٣٥٤ش؛
(٢) یوسف آقچورهاوغلی، تورك ییلی، استانبول ١٩٢٨؛
(٣) ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان، تهران، ج١، ١٣٧٧ش، ج٢، ١٣٧٩ش؛
(٤) محمدعلی تربیت، تاریخ مطبوعات ایران، در ادوارد گرانویل براون، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت، ج٢، ترجمه محمد عباسی، تهران[ ? ١٣٣٧ش ]؛
(٥) همو، دانشمندان آذربایجان ، تهران ١٣١٤ش؛
(٦) احمد خان ملك ساسانی، یادبودهای سفارت ایران و عثمانی ، تهران ١٣٥٤ش؛
(٧) علیاكبر دهخدا، مقالات دهخدا ، بهكوشش محمد دبیرسیاقی، تهران ١٣٦٢ـ ١٣٦٤ش؛
(٨) یاسنت لویی رابینو، روزنامههای ایران: از آغاز تا سال ١٣٢٩هق/ ١٢٨٩هش، با اضافات و شرح كامل به همراه تصاویر روزنامهها ، ترجمه و تدوین جعفر خمامیزاده، تهران ١٣٧٢ش؛
(٩) محمداسماعیل رضوانی، «سروش روم و سروش ری»، آینده ، سال٥، ش٧ـ٩ (پاییز ١٣٥٨)؛
(١٠) رحیم رئیسنیا، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم ، تبریز ١٣٧٤ش؛
(١١) محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ١٣٦٤ش؛
(١٢) احمد كسروی، تاریخ مشروطه ایران ، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٣) گوئل كهن، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران ، تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ش؛
(١٤) گزیده اسناد سیاسی ایران و عثمانی: دوره قاجاریه ، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، ١٣٦٩ـ١٣٧٥ش؛
(١٥) Sina Aksin, "Dusunce ve bilim tarihi: ١٨٣٩-١٩٠٨", in Turkiye tarihi , vol.٣, ed. Sina Ak í in, Istanbul ١٩٩٠;
(١٦) idem, Jon Turkler ve ittihat ve terakki , Istanbul ١٩٨٧;
(١٧) Dundar Akunal, "I lk Turk dergisi: mecmua-i funun",in Tanzimat'tan Cumhuriyete Turkiye ansiklopedisi , vol.١, ed. Murat Belge, Istanbul: I leti í im, [n.d[ ;
(١٨) A zarbayjan Savet Ensiklopediyas i , Baku ١٩٧٦-١٩٨٧;
(١٩) Nihad Sa mi Banarli , Resimli Turk edebiyati tarihi , Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٢٠) Niyazi Berkes, The development of secularism in Turkey , London ١٩٩٨;
(٢١) Ali Budak , Batililasma surecinde cok yonlu bir Osmanli aydini Munif Pasa , Istanbul ٢٠٠٤;
(٢٢) Mustafa Can, Nam i k Kemal bibliyografyasi , Ankara١٩٨٨;
(٢٣) I smail Hami Danismend, Izahli Osmanli tarihi kronolojisi , Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢;
(٢٤) Hakan Derman "Mizah dergileri ve karikatur",in Turkiye'de dergiler- ansiklopediler: ١٨٤٨-١٩٨٤, Istanbul ١٩٨٤;
(٢٥) Erdal Dogan, Edebiyatimizda dergiler , Istanbul ١٩٩٧;
(٢٦) Hasan Duman, Baslangicindan harf devrimine kadar Osmanli – Turk sureli yayin lar ve gazeteler bibliyografyasi ve toplu katalogu, ١٨٢٨-١٩٢٨ , Ankara ٢٠٠٠;
(٢٧) EI ٢, s.v. "Djariâda. III: Turkey" (by Vedad Gunyol and Andrew Mango);
(٢٨) Selim Nuzhet Gercek, Turk gazeteciligi: ١٨٣١-١٩٣١, Istanbul ١٩٣١;
(٢٩) E.J.W. Gibb, A history of Ottoman poetry , ed. Edward G. Browne, vol.٥, London ١٩٦٧;
(٣٠) Necdet Hayta, Tarih arastlrmalarina kaynak olarak tasvir-i efkar gazetesi: ١٢٧٨/١٨٦٢ - ١٢٨٦/١٨٦٩ , Ankara ٢٠٠٢;
(٣١) Aynur I lyasoglu and Deniz Insel, "Kadin dergilerinin evrimi", in Turkiye'de dergiler-ansiklopediler , ibid;
(٣٢) IA , s.vv. "Ebuzziya tevfik" (by Fevziye Abdullah), "Matbuat.II.١: Turkiye" (by Vedad Gunyol), "Na mik Kemal" (by Omer Faruk Akun) "Sinasi) " by Omer Faruk Akun) ;
(٣٣) Ihsan Isík, Turkiye yazarlar ansiklopedisi , Ankara ٢٠٠٤;
(٣٤) Alpay Kabacali , Baslangicdan gunumuze Turkiye'de matbaa, basin ve yayin , Istanbul ٢٠٠٠;
(٣٥) idem, Turk yayin tarihi: baslangictan tanzimat'a kadar, [ s.l.(: Gazeteciler Cemiyeti yayinlari , ١٩٨٧;
(٣٦) Enver Ziya Karal, Osmanli tarihi , Ankara, vol.٧, ٢٠٠٣, vol.٨, ٢٠٠٠, vol.٩, ١٩٩٩;
(٣٧) Kemal H. Karpat, Turk demokrasi tarihi sosyal, ekonomik, kulturel temeller , Istanbul ١٩٩٦;
(٣٨) Fatih Kerimi, Istanbul mektuplari , Istanbul ٢٠٠١;
(٣٩) Orhan Kologlu " ، Abdulhamid basin rejimi' deyimi uzerine", in Sultan II. Abdulhamid ve devri semineri, ٢٧-٢٩ mayis ١٩٩٢ , Istanbul ١٩٩٤;
(٤٠) idem, "Osmanl i basini : icerigi ver rejimi", in Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Turkiye ansiklopedisi , ibid, idem "Turkce-d ísbasin", in ibid;
(٤١) Ercumen Kuran, "Osmanli imparatorlugu'nda yenilesme hareknetleri", in Turk dunyasi el kitabi , Ankara ١٩٩٢;
(٤٢) Sacit Kutlu, Didar- i hurriyet: kartpostallarla ikinci mesrutiyet (١٩٠٨-١٩١٣), Istanbul ٢٠٠٤;
(٤٣) Bernard Lewis, The emergence of modern Turkey , London ١٩٦٨;
(٤٤) Serif Mardin, Yeni Osmanli dusucesinin dogusu , Istanbul ٢٠٠٣;
(٤٥) Meydan Larousse , Istanbul ١٩٧٩-١٩٨١;
(٤٦) Ismail Parlatir, Sinasi , Ankara ٢٠٠٤;
(٤٧) Enver Behnan Sapolyo, Turk gazeteciligi tarihi , Ankara ١٩٧٦;
(٤٨) Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge ١٩٨٥;
(٤٩) Ahmed Hamdi Tanpinar , ١٩ uncu asir Turk edebiyati tarihi , Istanbul ٢٠٠٣;
(٥٠) Ahmed I hsan Tokgoz, Matbuat hatiralarim , ed. Alpay Kabacali , Istanbul ١٩٩٣;
(٥١) Zafar Toprak, "II. Mesrutiyet'te fikri dergiler", in Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Turkiye ansiklopedisi , ibid, Hifzi Topuz, ١٠٠ soruda Turk balni tarihi , Istanbul ١٩٧٣;
(٥٢) Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler , Istanbul ١٩٨٨-١٩٨٩;
(٥٣) TA , s.v. "Basin" ;
(٥٤) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi , Istanbul ١٩٧٦-١٩٩٨;
(٥٥) TDVI A , s.vv. "Ceride-i havadis" (by Ziyad Ebuzziya), "Hurriyet" (by Huseyin Celik);
(٥٦) Hilmi Ziya Ulken, Turkiye'de cagdas dusunce tarihi , Istanbul ١٩٦٦;
(٥٧) Bulent Varlik, "Tanzimat ve me í rutiyet dergileri", in Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Turkiye ansiklopedisi , ibid;
(٥٨) I brahim Yuksel, Azerbaycan'da finir hayati ve basin , Istanbul: Acar Yayinlari, ) n.d.].
/ رحیم رئیسنیا /
تصاویر این مدخل:
مجله خنده (سلا دوم، ش ٣، ٨ ریبع الآخر ١٣٢٨) منبع: دومان، ج ٣،ص ١٣٧
حاکمیت ملیه (سال اول، ش ٢، ١٤ کانون الثانی ١٣٣٦/١٣٣٨ ق) منبع: دومان، ج ٣،ص ١٣٠