حلبچه ، شهرى در استان سلیمانیه عراق كه در جنگ عراق با ایران، توسط دولت عراق بمباران شیمیایى شد. در جنوب شرقى حلبچه دریاچه دربندیخان، در شمال شرقى آن شهر خرمال و در پنج كیلومترى شمال غْربى آن شهر دوجیله قراردارد كه قبلاً منطقه‌اى نظامى بوده است. روستاهاى این منطقه عمدتاً در نتیجه سیاست دولت عراق براى محدود كردن فعالیت معارضان كُرد، ویران شده‌اند (اردستانى، ص ٣٧٥؛ سمیعى، ص ٤٥٦). حلبچه با جمعیتى حدود شصت‌هزار تن، یكى از مراكز فعالیت نیروهاى مخالف دولت عراق، به‌ویژه حزب اتحادیه میهنى كردستان (الاتحادالوطنی‌الكردستانى)، به ریاست جلال طالبانى، و همچنین فعالیت نیروهاى اسلامى طرفدار جمهورى اسلامى ایران بود (التطهیر العرقى فی‌العراق، ص ١٨٢ـ١٨٣).

در جریان جنگ عراق با ایران*، از اواسط ١٣٦٦ش، گشودن جبهه جدیدى در منطقه غرب ایران، به منظور حفظ ابتكار عمل و تجزیه قواى عراق و همچنین فراهم آوردن فرصتى براى سازماندهى جدید در جبهه‌هاى جنوب، براى قواى ایران ضرورى می‌نمود. اجراى عملیات در این منطقه، افزون بر انهدام برخى تأسیسات عراق، به خنثی‌سازى تلاشهاى مخالفان ایرانى مستقر در عراق نیز منجر می‌شد. در این چهارچوب، سلسله عملیات كربلاى ١٠، فتح ٥، نصر ٤، ٧ و ٨، بیت‌المقدس ٢ و ٣ در محور ماووت انجام شد. به سبب دشواریهاى ادامه عملیات در این محور، عملیات والفجر ١٠ در ٢٥ اسفند ١٣٦٦ طرح‌ریزى و اجرا شد (هیرو، ص ٢٠١؛ سمیعى، ص ٤٥٥ـ ٤٦٧). این عملیات در حالى صورت گرفت كه عراق از اوایل همین سال، به منظور سركوب شبه‌نظامیان كُرد، حملاتى برضد آنها آغاز كرده بود. در این حملات كه عملیات اَنفال نامیده شد، رژیم عراق از سلاحهاى شیمیایى استفاده می‌كرد (خرسان، ص ٤٣٨ـ٤٤٠؛ شكر، ص ٩٦).

ایران در این زمان، حمله را از جبهه شمالى در منطقه شهرهاى مرزى عراق یعنى حلبچه، خورمال، خول‌مار، دوجیله و دربندیخان (در مغرب شهر نوسود كه در حدود ١٥٠ مایلى شمال بغداد است)، آغاز كرد و با همكارى كُردهاى معارض عراق هفت روستاى مرزى و پانزده مایل مربع از استان سلیمانیه را تصرف كرد. عراق ادعا كرد كه این حمله را دفع كرده است، اما حمله ایران دستاوردهاى چشمگیرى در پی‌داشت (كردزمن و واگنر، ج ٢، ص ٣٦٩). ایران در ادامه حملاتش به حاشیه جنوبى بخش كوهستانى مرز در نزدیكى دریاچه دربندیخان، درصدد بود مناطقى را در شمال عراق به دست آورد تا به سوى سلیمانیه پیشروى نماید و مخزن آبى دربندیخان را تصرف كند. این مخزن، نیروى برقابى قسمت اعظم شمال‌شرقى عراق و بغداد را تأمین می‌كرد (همانجا).

در ٢٣ اسفند ١٣٦٦، نیروهاى ایرانى با كمك شبه‌نظامیان اتحادیه میهنى كردستان موفق شدند شهر حلبچه را تصرف كنند. عراق در برابر راهبرد جدید ایران در منطقه شمالى كه اساساً با مساعدتهاى كُردهاى معارض دنبال می‌شد، ناگزیر بود در این منطقه براى مقابله با حملات ایران حضور گسترده داشته باشد كه این امر به تجزیه قواى عراق می‌انجامید و فرصت مناسبى در اختیار ایران قرار می‌داد تا در منطقه جنوب اقدامات نظامى خود را پیگیرى نماید. با این مقدمات، عراق تصمیم به بمباران شیمیایى حلبچه گرفت تا ناتوانى خود را در مقابله با تصرف این شهر جبران كند (درودیان، ١٣٧٦ش ب، ص ٢٣٨ـ٢٣٩؛ خرسان، ص ٤٤١). حملات شیمیایى عراق به حلبچه با دستور مستقیم صدام حسین* از نیمروز ٢٥ اسفند ١٣٦٦ آغاز شد. حملات هوایى با استفاده از بمبهاى ناپالم و فسفرى و گاز خردل و گاز اعصاب، با پنجاه هواپیما صورت گرفت و تخریب فراوانى در پى داشت (خرسان، همانجا؛ محمد عیسى داود، ص ١٣٠؛ محسن عبدالعزیز حكیم، ص ٦٥؛ التطهیرالعرقى فی‌العراق، ص ١٨٦ـ١٨٧). در این حمله، بیش از پنج‌هزار غیرنظامى كُرد كشته و حدود هفت هزار تن مجروح شدند (كردزمن و واگنر، ج ٢، ص ٥١٧؛ تیمرمن، ص ٥٦٦ـ٥٦٧).

بمباران شیمیایى حلبچه واكنش جهانى را برانگیخت و اعزام خبرنگاران خارجى به ایران و بازدید از منطقه، ابعاد این فاجعه هولناك را بیشتر نشان داد (تحلیلى بر جنگ تحمیلى رژیم عراق علیه جمهورى اسلامى ایران، ج ٢، ص ٤٤ـ٤٧؛ درودیان، ١٣٧٦ش الف، ص ٢٣٦ـ٢٤٠؛ سمیعى، ص ٤٦٩ـ ٤٨٠؛ تیمرمن، ص ٥٦٧). جمهورى اسلامى ایران در روزهاى ٢٦، ٢٧ و ٢٨ اسفند ١٣٦٦/١٦، ١٧ و ١٨ مارس ١٩٨٨ با ارسال چندین نامه به دبیركل سازمان ملل، با اشاره به استفاده عراق از سلاحهاى شیمیایى در منطقه عملیاتى والفجر ١٠ و نیز مناطق كردنشین عراق و شهر حلبچه، خواستار اعزام هیئت كارشناسى سازمان ملل براى بررسى موضوع شد (پارسادوست، ص ٦٤٧ـ٦٤٨؛ ولایتى، ص ١٩٢ـ ١٩٣). با فشار مضاعف ایران، سرانجام دبیركل سازمان ملل در ٥ فروردین ١٣٦٧/ ٢٥ مارس ١٩٨٨ گروهى كارشناس به ایران اعزام كرد (ولایتى، ص ١٩٣؛ پارسادوست، همانجا). عراق نیز با ارسال نامه‌اى به دبیر كل، ایران را به استفاده از سلاحهاى شیمیایى در اطراف حلبچه متهم كرد كه در پى آن سازمان ملل هیئتى از كارشناسان را به عراق اعزام نمود (پارسادوست، همانجا؛ كردزمن و واگنر، ج ٢، ص ٥١٧ـ٥١٨).

گروه اعزامى به ایران و عراق، یافته‌هاى خود را در ٢٥ فروردین ١٣٦٧/ ١٤ آوریل ١٩٨٨ به دبیركل سازمان ملل منتقل كردند كه بیانگر مشاهده مصدومین شیمیایى در دو كشور ایران و عراق بود. شمار چشمگیرى از آنان در ایران، غیرنظامى و در عراق از نظامیان بودند (ولایتى، ص ١٩٣ـ١٩٤؛ هدایتى خمینى، ص ١٩٥ـ١٩٦). دبیركل سازمان ملل گزارش مذكور را در ٥ اردیبهشت ١٣٦٧/ ٢٥ آوریل ١٩٨٨ به اطلاع شوراى امنیت رساند و در ١٩ اردیبهشت ١٣٦٧/ ٩ مه ١٩٨٨ قطعنامه ٦١٢ به اتفاق آرا به تصویب شوراى امنیت رسید. در این قطعنامه، ضمن ابراز نگرانى و محكوم كردن استفاده از سلاحهاى شیمیایى از سوى هر دو كشور، از دو طرف منازعه خواسته شده بود كه از به كارگیرى این سلاحها خوددارى كنند و به پروتكل ژنو ١٩٢٥ پایبند باشند. در این قطعنامه همچنین نظارت و محدودیتهاى شدید در مورد صدور تولیدات شیمیایى براى ساخت سلاحهاى شیمیایى خواسته شد (خالوزاده، ص ٥٠٢؛ پارسادوست، ص ٦٤٨ـ ٦٤٩). این نخستین قطعنامه‌اى بود كه شوراى امنیت سازمان ملل پس از چهار سال در این خصوص صادر كرد، اما در آن نه‌تنها عراق به كاربرنده سلاحهاى شیمیایى ذكر نشد، بلكه جمهورى اسلامى ایران به طور تلویحى به كاربرد سلاحهاى شیمیایى متهم شد و گزارش هیئت اعزامى كه مبناى صدور قطعنامه قرار گرفته بود، خود محل تردید و اشكال بود (هدایتى خمینى، ص ١٩٨ـ٢٠٠). جمهورى اسلامى ایران در واكنش به قطعنامه ٦١٢، در ٢٦ اردیبهشت ١٣٦٧/ ١٦ مه ١٩٨٨ با ارسال نامه‌اى به دبیر كل، با ذكر سوابق كاربرد سلاحهاى شیمیایى از سوى عراق، ضمن ابراز نارضایتى از تأخیر در اعزام كارشناس براى بررسى فاجعه حلبچه، از اینكه در قطعنامه مذكور كشور عراق مورد خطاب قرار نگرفته و اقدامات تنبیهى و بازدارنده پیش‌بینى نشده است، ابراز نارضایتى كرد (ولایتى، ص ١٩٧).

قطعنامه ٦١٢ نیز نتوانست عراق را از ادامه به كارگیرى سلاحهاى شیمیایى باز دارد و پس از اندكى، ابعاد بین‌المللى فاجعه حلبچه تحت‌تأثیر رویدادها و تحولات بعدى جنگ قرار گرفت و به فراموشى سپرده شد (پارسادوست، ص ٦٤٩؛ هدایتی‌خمینى، ص ٢٠١؛ درودیان، ١٣٧٦ش الف، ص ٢٤٥)، اما پس از حمله نظامى امریكا به عراق و فروپاشى رژیم بعثى در این كشور در ١٣٨٢ش، عاملان اصلى جنایت در عملیات انفال و بمباران شیمیایى حلبچه در دادگاه محاكمه شدند. على حسن‌المجید، پسر عموى صدام كه عامل اصلى حملات شیمیایى بود، به اعدام محكوم گردید. صدام حسین نیز كه یكى از متهمان پرونده بود قبل از صدور حكم دادگاه انفال، به اتهام كشتار شیعیان عراق، در ٩ دى ١٣٨٥/ ٣٠ دسامبر ٢٠٠٦ اعدام شد («سه متهم اصلى پرونده انفال به اعدام محكوم شدند»، ٢٠٠٨).

منابع :
(١) حسین اردستانى، تنبیه متجاوز: بررسى تحولات سیاسى نظامى از تابستان ١٣٦١ تا فروردین ١٣٦٧، تهران ١٣٧٩ش؛
(٢) منوچهر پارسادوست، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران، تهران ١٣٧١ش؛
(٣) تحلیلى بر جنگ تحمیلى رژیم عراق علیه جمهورى اسلامى ایران، تهران : وزارت امورخارجه، دفتر حقوقى، ١٣٦١ـ١٣٦٧ش؛
(٤) التطهیرالعرقى فى العراق (كوردستان): حملة الانفال بحق‌الكورد، تألیف میدل ایست ووچ، مركز مراقبة حقوق الانسان، ترجمة رزگار، دهوك ١٩٩٩؛
(٥) كنت تیمرمن، سوداگرى مرگ : غرب چگونه عراق را مسلح ساخت، ترجمه احمد تدین، تهران ١٣٧٣ش؛
(٦) سعید خالوزاده، «حمایت‌هاى سیاسى، نظامى و اقتصادى كشورهاى قدرتمند از عراق در طول جنگ با جمهورى اسلامى ایران»، در دعاوى ایران: بررسى كمك‌ها و حمایت‌هاى غرب به ویژه آمریكا از صدام حسین در جنگ تحمیلى، تهران: موسسه فرهنگى مطالعات و تحقیقات بین‌المللى ابرار معاصر تهران، ١٣٨٣ش؛
(٧) صلاح خرسان، التیارات السیاسیة فى كردستان العراق: قراءة فى ملفات الحركات و الاحزاب الكردیة فی‌العراق، ٢٠٠١-١٩٤٦، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠١؛
(٨) محمد درودیان، آغاز تا پایان (سالنماى تحلیلى) : بررسى وقایع سیاسى ـ نظامى جنگ از زمینه‌سازى تهاجم عراق تا آتش‌بس، تهران ١٣٧٦ش الف، همو، شلمچه تا حبلچه: بررسى وقایع سیاسى ـ نظامى جنگ در سال ١٣٦٦، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(٩) على سمیعى، كارنامه توصیفى عملیات هشت سال دفاع مقدس، تهران ١٣٨٢ش؛
(١٠) «سه متهم اصلى پرونده انفال به اعدام محكوم شدند»، خبرگزارى مهر، ٢٠٠٨.

Retrieved Feb. ١٤, ٢٠٠٩, from http://www. mehrnews. com/fa/newsdetail. aspx? news ID=٥٠٦٩١٣;

احمدمحمد شكر، صدام حسین من‌القمة الى الهاویة، بیروت ١٤٢٥/٢٠٠٤؛
محسن عبدالعزیز حكیم، صدام مجرم حرب: دراسة قانونیة فى مشروع تقدیم صدام لمحاكمة دولیة، (تهران) ١٤١٨/١٩٩٨؛
محمد عیسى داود، سرّالمؤامرة حتى لایضربوا العراق و السدالعالى با لقنبلة النوویة، (قاهره ٢٠٠٢)؛
علی‌اكبر ولایتى، تاریخ سیاسى جنگ تحمیلى عراق بر جمهورى اسلامى ایران، تهران ١٣٨٠ش؛
عباس هدایتی‌خمینى، شوراى امنیت و جنگ تحمیلى عراق علیه جمهورى اسلامى ایران (تا پذیرش قطعنامه ٥٩٨ از سوى ایران)، تهران ١٣٧٤ش؛

Anthony H. Cordesman and Abraham R. Wagner, The lessons of modern war, Boulder, Colo. ١٩٩١;
Dilip Hiro, The longest war: the Iran-Iraq military conflict, New York ١٩٩١.

/ اصغر صادقی‌یكتا /

تصاویر این مدخل:
بمباران شیمیایی حلبچه در ٢٥ اسفند ١٣٦٦ش منبع: [www.sajed.ir [٤may ٢٠٠٩