حَجّاج‌بن اَرْطاة نَخَعى كوفى ، كنیه‌اش ابوارطاة، محدّث و قاضى و فقیه قرن دوم. محل و سال تولد او دانسته نیست، ولى به نوشته ذهبى (١٤٠١ـ١٤٠٩، ج ٧، ص ٦٨)، وى در زمان حیات انس‌بن مالك (متوفى ٩٣) و بنابراین، در اواخر قرن اول هجرى متولد شده است. حجاج از برخى تابعین، از جمله عطاءبن ابی‌رباح، عمروبن شعیب، قَتادةبن دُعامة، زیدبن جبیر طائى و منصوربن مُعتمر، حدیث نقل كرده و از برخى، مانند مجاهد و زُهْرى و مكحول، با اینكه حدیث نشنیده، روایت نموده است (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٣٣؛ ذهبى، ١٤٠١ـ ١٤٠٩، ج ٧، ص ٦٩). كسانى چون حمادبن زید، سُفیان ثورى، هُشَیم‌بن بشیر، یزیدبن هارون، قیس‌بن سعد، استاد حجاج یعنى منصوربن معتمر و بسیارى دیگر از او روایت نقل كرده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى؛ ذهبى، همانجاها).

حجاج‌بن ارطاة نخستین كسى بود كه از سوى خلفاى عباسى، قاضى بصره شد و به منصب قضاى كوفه نیز رسید (خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٣٧ـ١٣٩). وى در طراحى نقشه شهر بغداد در عصر منصور عباسى شركت داشت و قبله مسجدجامع آن را تعیین كرد (رجوع کنید به همان، ج ٩، ص ١٣٣؛ یاقوت حموى، ج ١، ص ٦٨١).

بر پایه منابع، حجاج در شانزده سالگى فتوا می‌داده و از حافظان حدیث و فقیهان بزرگ كوفه به‌شمار می‌رفته است (براى نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٣٩؛
ابن‌خلّكان، ج ٢، ص ٥٥؛
ذهبى، ١٣٧٤، ج ١، ص ١٨٦). با این‌همه، تعابیر رجال‌نویسانِ اهل‌سنّت در مورد وثاقت او آمیخته با نوعى ابهام و حتى تناقض است. در پاره‌اى منابع متقدم، وى را به صداقت و دقت در ضبط احادیث ستوده‌اند، اما بسیارى از عالمان اهل سنّت، تدلیس* در حدیث و نقل احادیث مُرْسَل را به او نسبت داده و حتى او را اشتباه‌كار و محدّثى ضعیف توصیف كرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به عجلى، ج ١، ص ٢٨٤؛
عقیلى، سفر١، ص ٢٧٧،٢٨٠؛
ابن‌ابی‌حاتم، ج ٣، ص ١٥٥ـ ١٥٦؛
ابن‌عماد، ج ١، ص ٢٢٩). همچنین پاره‌اى از اوصاف ناپسند اخلاقى، مانند غرور و تكبر، را به او نسبت داده‌اند (رجوع کنید به عجلى، همانجا؛
خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٣٩). برخى مؤلفان (براى نمونه رجوع کنید به امین، ج ٤، ص ٥٦٤؛
موسوعة طبقات‌الفقهاء، ج ٢، ص ١١٢ـ١١٣) احتمال داده‌اند كه قدح او از جانب برخى محدّثان، ناشى از دیدگاههاى اعتقادى او بوده است.

شرح‌حال‌نویسان و رجال‌شناسان شیعه كمتر به ذكر حجاج پرداخته‌اند، ولى شیخ‌طوسى (ص ١٣٣) به‌نام حجاج‌بن ارطاة در شمار اصحاب امام باقر علیه‌السلام و مرگ او در زمان ابی‌جعفر اشاره كرده و در شمار اصحاب امام صادق علیه‌السلام (ص ١٩٢) نیز نام او را آورده است. به‌نظر مامقانى (ج ١٨، ص ١٣)، نحوه تعبیر شیخ‌طوسى به امامى بودن حجاج اشعار دارد. اگر مراد شیخ‌طوسى از ابی‌جعفر، امام باقر علیه‌السلام باشد، حجاج نمی‌تواند از اصحاب امام صادق علیه‌السلام به‌شمار رود (خوئى، ج ٤، ص ٢٣١). شوشترى (ج ٣، ص١١٠) مراد از ابی‌جعفر را منصور، خلیفه عباسى، دانسته و بر آن است كه در نسخه اصلىِ كتاب رجال طوسى پس از تعبیر ابی‌جعفر، كلمه علیه‌السلام نبوده است. با این همه، حجاج احتمالا از اصحاب هر دو امام بوده است. قهپائى (ج ٢، ص ٨٣) حجاج را تنها از اصحاب امام باقر علیه‌السلام دانسته است. با این همه، رجال‌نگاران و شرح‌حال‌نویسان شیعى به وثاقت حجاج یا عدم وثاقت او تصریح نكرده‌اند و وضع او مجهول است (رجوع کنید به مامقانى؛
امین، همانجاها؛
خوئى، ج ٤، ص ٢٣١ـ٢٣٢).

حجاج‌بن ارطاة در ١٤٥ (رجوع کنید به ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج ١، ص٤٦٠) یا ١٤٩ (همو، ١٣٧٤، ج ١، ص ١٨٧) یا ١٥٠ (ابن‌عماد، همانجا) در رى یا خراسان (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٦، ص ٣٥٩؛
خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٤١ـ١٤٢) درگذشت.

منابع :
(١) ابن‌ابی‌حاتم، كتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دكن،١٣٧١ـ١٣٧٣/١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٢) ابن‌خلّكان؛
(٣) ابن‌سعد (بیروت)؛
(٤) ابن‌عماد؛
(٥) امین؛
(٦) خطیب بغدادى؛
(٧) خوئى؛
(٨) محمدبن احمد ذهبى، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت ١٤٠١ـ١٤٠٩/ ١٩٨١ـ١٩٨٨؛
(٩) همو، كتاب تذكرة الحفاظ، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى، (مكه ١٣٧٤)؛
(١٠) همو، میزان الاعتدال فى نقد الرجال، چاپ علی‌محمد بجاوى، قاهره ١٩٦٣ـ ١٩٦٤، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(١١) شوشترى؛
(١٢) محمدبن حسن طوسى، رجال الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٣) احمدبن عبداللّه عجلى، معرفة الثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوى، مدینه ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(١٤) محمدبن عمرو عقیلى، كتاب الضعفاء الكبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨ ؛
(١٥) عنایةاللّه قهپائى، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانى، اصفهان ١٣٨٤ـ ١٣٨٧، چاپ افست قم (بی‌تا.)؛
(١٦) عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محیی‌الدین مامقانى، قم ١٤٢٣؛
(١٧) موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام الصادق، ١٤١٨ـ ١٤٢٤؛
(١٨) یاقوت حموى.

/ عبدالكریم محمدى /