خِرْسان ، كوهی‌ در استان‌ كهكیلویه‌ و بویراحمد و رودی‌ در استانهای‌ فارس‌، كهكیلویه‌ و بویراحمد و چهارمحال‌ بختیاری‌.

١) كوه‌ خرسان‌/ خَرسون‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٧٤٥ ، ١ متر)، با جهت‌ شمالی‌ ـ جنوبی‌، در هفده‌ كیلومتری‌ شمال‌ لُردگان‌ واقع‌ شده‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ كوههای‌ ایران، ج‌ ٢، ص‌ ٤٢٥) و یكی‌ از قله‌های‌ مهم‌ دینار/ دِنا از كوهستان‌ زاگرس‌ است‌ (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٨).

٢) رود دائمی‌ خِرسان‌ (به‌ طول‌ ح ٢٢٠ كیلومتر)، یكی‌ از شاخه‌های‌ پر آب‌ و مهم‌ رود كارون‌ و از حوضۀ‌ خلیج‌فارس‌ و دریای‌ عمان‌ است‌ (گاوبه‌، ص‌٢٤٦؛ افشین‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٩ـ٢٧٠؛ جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٠٥؛ قس‌ فرهنگ‌ جغرافیایی‌ رودها ، ج‌ ٤، ص‌ ١٩، كه‌ طول‌ رود را ١٥٠ كیلومتر ذكر كرده‌ است‌).

رود خرسان‌ از كوههای‌ كِنهِ دودِه‌ سِه‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٣٦٨ ، ٣ متر) حدود هجده‌ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ اردكان‌ (استان‌ فارس‌) و ٤٣ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ یاسوج‌، سرچشمه‌ می‌گیرد (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٥١، ج‌ ٢، ص‌ ٢٠٥). پس‌ از دریافت‌ رودهای‌ ماربُرو سمیرُم‌/ حنا در دامنه‌های‌ شمالی‌ ارتفاعات‌ دینار كوه‌/ دنا (بلندترین‌ قله‌ ح ٤٠٩ ، ٤ متر)، به‌ روستای‌ خرسان‌ می‌رسد و در نزدیكی‌ روستای‌ دو راه‌، شاخۀ‌ بِشار، یكی‌ از مهم‌ترین‌ و پرآب‌ترین‌ شاخه‌های‌ خود را دریافت‌ می‌كند (افشین‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٩، ٢٧١؛ جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٨، ج‌ ٢، ص‌ ٢٠٥ـ٢٠٧) و در حدود ٤٤ كیلومتری‌ مغرب‌ لردگان‌ (استان‌ چهارمحال‌ بختیاری‌)، در ارتفاع‌ حدود ٧٩٠ متر به‌ رود كارون‌ می‌پیوندد (جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٠٥، ٢٠٧).

طول‌ رود خرسان‌، از محل‌ تلاقی‌ دو شاخۀ ماربرو سمیرم‌ تا محل‌ تلاقی‌ آن‌ با رودخانۀ كارون‌، حدود ١٦٠ كیلومتر (افشین‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦٩ـ٢٧٠) و میانگین‌ آبدهی‌ سالانۀ آن‌، حدود ٢٠٠ ، ١ میلیون‌ مترمكعب‌ است‌ (افشین‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٧٠، قس‌ جعفری‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٠٥، كه‌ میانگین‌ آبدهی‌ سالانه‌ را حدود ٠٠٠ ، ٣ میلیون‌ متر مكعب‌ ذكر كرده‌ است‌).

در منابع‌، نام‌ رود، خَرسان‌ (ماربُر) ذكر شده‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ رودهای‌ كشور ، ج‌ ٤، ص‌ ١١٩). به‌ نظر گاوبه‌ (ص‌ ١١)، رودهای‌ خرسان‌، طاب‌/ تاب‌، و زیدون‌/ هندیجان‌ را به‌ اشتباه‌، یك‌ رود شناخته‌اند.

احتمالاً در اواخر دورۀ ساسانی‌، رود خرسان‌، مرز طبیعی‌ شمالی‌ خوره‌ اَرّجان‌ و حوزۀ عشایر زَم‌گیلویه‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (گاوبه‌، ص‌ ١٣؛
رجوع کنید به اقتداری‌، ص‌ ٢٤٦). مقدسی‌ (ص‌ ٣٩٠) به‌ رودی‌ در نزدیكی زیز/ ریز اشاره‌ نموده‌ كه‌ به‌ نظر شوارتس‌ (ص‌ ١٩٩)، احتمال‌ دارد همان‌ خرسون‌رود (خرسان‌) باشد. به‌ نظر گاوبه‌، براساس‌ نوشتۀ ابن‌بلخی‌ (ص‌ ١٤٨)، مرز شمالی‌ كوه‌ گیلویه‌ (یا قسمت‌ شمالی‌ خوره‌ استان‌ اَرّجان‌) را خرسان‌ تشكیل‌ می‌داد (ص‌ ١١٣). به‌ عقیدۀ گاوبه‌ (ص‌ ٩٦)، در قرن‌ چهارم‌، قسمتهایی‌ از استان‌ اَرّجان‌ و خرسان‌ به‌ ناحیۀ گیلویه‌ تعلق‌ داشت‌.

فسایی‌ خرسان‌ را از رودهای‌ مملكت‌ فارس‌ به‌ شمار آورده‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٦٠٢، ١٦٠٥)، نام‌ آن‌ را رودخانۀ خرسانِ كوه‌گیلویه‌ ضبط‌ كرده‌ و آن‌ را صعب‌العبور توصیف‌ كرده‌ است‌. او اشاره‌ می‌كند كه‌ رود بشار از ناحیۀ رستم‌ ممسنی‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و پس‌ از پیوستن‌ به‌ آب‌ چشمۀ سرتابه‌، به‌ رود تل‌ خسروی‌ تبدیل‌ می‌شود و در آبادی‌ دورود، به‌ رود فلارد می‌پیوندد و خرسان‌ می‌شود. سرانجام‌ با پیوستن‌ چندین‌ رود به‌ آن‌، به‌ رودخانۀ رودبار بختیاری‌ می‌پیوندد و رودخانۀ شوشتر نام‌ می‌گیرد و در نزدیكی‌ بندر قیر به‌ رودخانۀ دزفول‌ و سپس‌ به‌ شط‌ كاران‌[ كارون]‌ می‌پیوندد (ج‌ ٢، ص‌ ١٦٠٣، ١٦٠٥؛
گاوبه‌، ص‌ ٢٤٦). به‌ نوشتۀ گاوبه‌ (همانجا)، پس‌ از پیوستن‌ رودهای‌ فلارد و تل‌ خسروی‌، رود خرسان‌ می‌شود، در روستای‌ چاه‌ گلاب‌، آب‌ چشمۀ برم‌هپار به‌ آن‌ پیوسته‌ سپس‌ به‌ رودخانۀ رودبار بختیاری‌ می‌پیوندد.

به‌ گفتۀ امام‌ شوشتری‌ (ص‌ ٣٤ـ ٣٥)، خرسان‌ رود از حدود اردكان‌ فارس‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و در دامنۀ شرقی‌ كوه‌ دینار جریان‌ دارد. در جانكی‌ سردسیر، آبهای‌ لوردكان‌ [لردگان‌] و فلارد به‌ آن‌ می‌پیوندد و آب‌ كارون‌ با ریخته‌ شدن‌ آب‌ سرخون‌ و خرسان‌ و بازفت‌ به‌ آن‌، دو برابر می‌شود ( رجوع کنید به كیهان‌، ج‌ ١، ص‌ ٧٧).

رود خرسان‌ از وسط‌ شهر یاسوج‌، مركز استان‌ كهكیلویه‌ و بویراحمد، و جنوب‌ لردگان‌ می‌گذرد و چندین‌ شهرستان‌ را سیراب‌ می‌كند. راههای‌ اصلی‌ بوشهر ـ یاسوج‌ ـ شهرضا ـ اصفهان‌ و یاسوج‌ ـ شهركرد از روی‌ رود خرسان‌ می‌گذرد (رجوع کنید به اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، گیتاشناسی‌، ص‌ ٧٠؛
نقشۀ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، گیتاشناسی‌؛
نیز رجوع کنید به كارون‌*).

منابع‌:
(١) ابن‌بلخی‌؛
(٢) اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٨٥ ش‌؛
(٣) یداللّه‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٤) احمد اقتداری‌، خوزستان‌ و كهكیلویه‌ و ممسنی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ و آثار باستانی جلد سوم‌ در مجموعۀ آثار خوزستان‌ ، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(٥) محمدعلی‌ امام‌ شوشتری‌، تاریخ‌ جغرافیایی‌ خوزستان‌ ، تهران‌ ١٣٣١ ش‌؛
(٦) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(٧) فرهنگ‌ جغرافیایی‌ رودهای‌ كشور ، ج‌ ٤، حوضه‌آبریز خلیج‌فارس‌ و دریای‌ عمان‌ ، تهران‌: وزارت‌ دفاع‌ و پشتیبانی‌ نیروهای‌ مسلح‌ سازمان‌ جغرافیایی‌، ١٣٨٤ ش‌؛
(٨) فرهنگ‌ جغرافیایی‌ كوههای‌ كشور، جلددوم‌، مركزی‌، اصفهان‌، لرستان‌، كرمانشاه‌، ایلام‌، خوزستان‌، چهارمحال‌ و بختیاری‌ كهگیلویه‌ و بویراحمد ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌ ١٣٧٩ ش‌؛
(٩) میرزا حسن‌ حسینی‌ فسایی‌، فارسنامۀ ناصری‌ ، چاپ‌ رستگار فسایی‌، تهران‌ ١٣٦٧ ش‌؛
(١٠) مسعود كیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌ ، تهران‌، ١٣١٠ـ١٣١١ ش‌؛
(١١) هانیس‌ گاوبه‌، ارجان‌ و كهكیلویه‌ از فتح‌ عرب‌ تا پایان‌ دورۀ صفوی‌ ، ترجمۀ سعید فرهودی‌، تحشیه‌ و تصحیح‌ و تنظیم‌ احمد اقتداری‌، تهران‌ ١٣٥٩ ش‌؛
(١٢) مقدسی‌؛
(١٣) نقشه‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٢٥:١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٨٣ ش‌؛
(١٤) نقشه‌ جمهوری‌، اسلامی‌ ایران‌، براساس‌ تقسیمات‌ كشوری‌ )، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ١٦:١، تهران‌: گیتاشناسی‌ ١٣٨٣ ش‌؛

(١٥) Paul Schwarz, Iran im Mittelater nach den arabischen Geographen , Hildesheim, New Yoyrk, ١٩٦٩.

/ محسن‌ رنجبر /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٣١/٠١/١٣٨٧