خُشَنى، محمدبن حارث ، خُشَنى، محمدبن حارث، فقيه و شرح‌حال نگار مالكى قرن چهارم. كنيه‌اش ابوعبداللّه بود و در خُشَن (قريه‌اى نزديك قيروان*) به دنيا آمد و بعدها خُشَنى خوانده شد (سمعانى، ج ٢، ص ٣٧٢؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ج ٤، ص ٤٤؛ د. ا. د. ترك، ذيل مادّه). تاريخ دقيق تولد خشنى معلوم نيست ولى برخى مورخان وى را در ٣١١ يا ٣١٢ نوجوان دانسته‌اند (رجوع کنید به قاضى‌عياض، ج ٦، ص ٢٦٦؛ دباغ، ج ٣، ص ٨١). ازاين‌رو، حسن حسنى عبدالوهاب (همانجا) تولد او را در دهه آخر قرن سوم حدس زده است.

خشنى دروس مقدماتى فقه و حديث را در قيروان از استادانى چون احمدبن زياد، احمدبن نصر هوارى و ابوبكر محمد ابن‌لبّاد فراگرفت. سپس براى تكميل تحصيلات خود، در ٣١١ يا ٣١٢ به قرطبه رفت و در آنجا از علماى آن ديار، از جمله احمدبن عُباده، محمدبن عبدالملك و قاسم‌بن اصبغ بيّانى* بهره برد (ابن‌فَرَضى، ج ٢، ص ٨٠٢؛ قاضى عياض؛ دباغ، همانجاها؛ ذهبى، ج ٣، ص ١٠٠٢). به گزارش برخى منابع، خشنى پيش از ٣٢٠ به شهر سَبته رفت و مدتى در آنجا سكونت گزيد و به تدريس پرداخت، ولى دوباره به قرطبه بازگشت (رجوع کنید به قاضى عياض؛ دباغ، همانجاها؛ قس د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). او در قرطبه تحت حمايت حاكم آنجا، حَكَم‌بن عبدالرحمان* ملقب به مستنصرباللّه، بود. حَكَم وى را به سرپرستى امور مواريث در شهر بَجّانه* و سرپرستى شوراى قرطبه منصوب كرد (قاضى‌عياض، ج ٦، ص ٢٦٧؛ ابن‌فرحون، ج ٢، ص ٢١٣؛ بروكلمان، ج ٣، ص ٨٨).

پس از درگذشت حَكَم در ٣٦٦، خشنى از مناصب دولتى عزل شد و براى امرارمعاش به كارهايى چون داروسازى پرداخت (دباغ، ج ٣، ص ٨٢؛ د. اسلام، همانجا). او به تدريس و تأليف كتاب نيز اشتغال داشت. عبدالرحمن‌بن احمد تَجيبى معروف به ابن‌حَوْبيل، سعيدبن ابوحامد و سليمان‌بن عبدالرحمان از جمله شاگردان و راويان حديث از وى هستند (ابن‌فرضى، ج ١، ص ٢٩٥، ٣٢٨؛ مخلوف، ص ٩٤).

برخى شرح‌حال‌نگاران سال درگذشت خشنى را ٣٦١ يا ٣٦٤ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌فرضى، ج ٢، ص ٨٠٣؛ قاضى‌عياض، ج ٦، ص ٢٦٨)، ولى ذهبى (همانجا) باتوجه به اينكه وفات حكم‌بن عبدالرحمان در زمان حيات خشنى روى داده، تاريخ وفات خشنى را سال ٣٧١ ذكر كرده‌است. مدفن خشنى در مقبره مؤمره در قرطبه قرار دارد (ابن‌فرضى، همانجا).

خشنى را فقيهى زيرك، آشنا به فن مناظره و علوم و هنرهاى گوناگون، و كوشا در نگارش كتابهاى شرح‌حال و طبقات دانسته‌اند. تصريح مورخان به پذيرفته شدن رأى وى درباره تغيير جهت قبله مسجدجامع سبته، نشان‌دهنده آشنايى او با رياضيات است. وى در كيميا و پزشكى نيز مهارت داشت، همچنان كه شعر نيز مى‌سرود (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٨٠٢ـ٨٠٣؛ قاضى عياض، ج ٦، ص ٢٦٦ـ٢٦٧؛ ابن‌فرحون، ج ٢، ص ٢١٢ـ٢١٣).

خشنى آثار متعددى تأليف كرد كه غالب آنها شرح‌حال عالمان مالكى يا در موضوع فقه مالكى است. وى اين كتابها را به خواست حَكَم‌بن عبدالرحمان نوشت. از آثار اوست: ١) اخبارالقضاة بالاندلس، شرح‌حال علماى اندلس تا اواسط قرن چهارم، كه با ترجمه اسپانيايى ريوئيرا در ١٣٣٢/١٩١٤ در مادريد منتشر شد. اصل كتاب نيز بارها با نام قضاة قرطبة در قاهره چاپ شده است (رجوع کنید بهحُمَيْدى، ج ١، ص ٩٤؛ د.اسلام، همانجا). ٢) طبقات علماءافريقية، كه برخى آن را تكمله طبقات محمدبن احمد ابوالعرب (محدّث و شرح‌حال‌نگار) دانسته‌اند (رجوع کنید به د.اسلام، همانجا؛ حسن حسنى عبدالوهاب، ج ٤، ص ٤٦). اين اثر در ١٣٧٢ در قاهره همراه قضاة قرطبة چاپ شده است.

٣) اخبارالفقهاء و المحدّثين كه در ١٤٢٠ در بيروت چاپ شد (رجوع کنید به حميدى؛ دباغ، همانجاها). ٤) الاتفاق و الاختلاف فى مذهب مالك (رأى مالك الذى خالفه فيه اصحابه)، كه برخى اين دو را دو اثر مجزا دانسته‌اند (رجوع کنید به حميدى، همانجا؛ قاضى‌عياض، ج ٦، ص ٢٦٧؛ ذهبى، همانجا؛ براى نسخ خطى آن رجوع کنید به حسن حسنى عبدالوهاب، ج ٤، ص ٥١). ٥) الفُتْيا، كه در تونس چاپ شد (قاضى‌عياض؛ حسن حسنى عبدالوهاب، همانجاها)؛ ٦) التعريف (قاضى‌عياض، همانجا). ٧) مناقب سحنون، كه قاضىعياضدر ترتيب‌المدارك خود از آن بهره برده‌است. ٨) الاقتباس، در شرح‌حال عالمان مالكى (حسن حسنى عبدالوهاب، ج ٤، ص ٤٧؛ نيز براى ساير آثار خشنى رجوع کنید به حميدى؛ قاضى‌عياض؛ د. اسلام، همانجاها).

منابع :
(١)ابن‌فرحون، الديباح المُذهَب فى معرفة اعيان علماء المَذهَب، چاپ محمد احمدى ابوالنور، قاهره ?] ١٣٩٤/ ١٩٧٤[؛
(٢) ابن‌فَرَضى، تاريخ علماءالاندلس، چاپ ابراهيم ابيارى، قاهره ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٣) كارل بروكلمان، تاريخ‌الادب العربى، ج ٣، نقله الى العربية عبدالحليم نجار، قاهره ١٩٦٩؛
(٤) حسن حسنى عبدالوهاب، كتاب العُمر فى المصنفات و المؤلفين التونسيين، چاپ محمد عروسى مطوى و بشير بكوش، تونس ٢٠٠١؛
(٥) محمدبن فتوح حُمَيْدى، جذوة‌المقتبس فى تاريخ علماء الاندلس، چاپ ابراهيم ابيارى، قاهره ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٦) عبدالرحمان‌بن محمد دباغ، معالم‌الايمان فى معرفة اهل القيروان، اكمله و علق عليه ابوالفضل‌بن عيسى تنوخى، ج ٣، چاپ محمد ماضور، ]تونس ١٩٧٨[؛
(٧) محمدبن احمد ذهبى، كتاب تذكرة‌الحفاظ، حيدرآباد، دكن ١٣٧٦ـ١٣٧٧/ ١٩٥٦ـ١٩٥٨، چاپ افست بيروت [.بى‌تا]؛
(٨) سمعانى؛
(٩) عياض‌بن موسى قاضى‌عياض، ترتيب‌المدارك و تقريب‌المسالك لمعرفة اعلام مذهب مالك، ج ٦، چاپ سعيد احمد اعراب، مغرب ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٠) محمدبن محمد مخلوف، شجرة‌النور الزكية فى طبقات المالكية، قاهره ١٣٤٩ـ١٣٥٠، چاپ افست بيروت [.بى‌تا]؛
(١١) EI٢, s.v. "Al-Khushani" (by Ch. Pellat).
(١٢) TDVIA, s.v. "Huseni, Muhammed b. Haris" (by Ahmaet Ozel).
/ مسعود نيكخواه ‌دلشاد /