دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٩٥
بهاری ، (ملاّ ) غلام یحیی بن نجم الدین بارهوی ، از عرفا و علمای هندی در قرن دوازدهم . در روستای باره ، از توابع ایالت بِهار * ، متولد شد. از تاریخ تولد او اطلاع دقیقی در دست نیست ، اما از کتاب وی ، لِواء الهدی فی اللّیل و الدُّجی '، چنین برمی آید که تاریخ ولادتش در حدود ١٠٦٠ بوده باشد. کتابهای درسی مقدماتی را در مدرسه های مختلف خواند و در مدرسة منصوریه ، در محضر مولانا باب الله جونپوری ، تحصیل خود را تکمیل و قرآن مجید را از بر کرد. در محضر شیخ بدرالعالم ساداموی به «طریقت » راه یافت . مدرسِ مدرسة لکهنو شد و مدتها به این کار اشتغال داشت ؛ سپس به دهلی رفت و نزد میرزا مظهر * جانجانان ، به کسب طریقت نقشبندیه * نایل آمد. او بعد از پنج سال خدمت به میرزا، جانشینش شد، سپس به لکهنو بازگشت و آنجا در زاویة شیخ پیر محمد لکهنوی ، نزدیک مسجد شیخ محمود قلندر، مقیم شد و نه تنها تدریس علوم ظاهری را کنار گذاشت بلکه علوم عقلی را هم به فراموشی سپرد (رجوع کنید به حسنی ، ج ٦، ص ٢١٧ـ ٢١٨؛ دهلوی ، ص ٤١٦ـ٤١٩). از آثار او دو رساله بسیار مشهور است ( که در برنامة درسی ملانظام الدین لکهنوی معروف به دروس نظامیه تدریس می شود ) . وی در زمان حیات مرشد خود، میرزا مظهرجانجانان از دنیا رفت ، سال وفاتش ١١٢٨ است (رحمان علی ص ١٥٩؛ ( اما حسنی (ج ٦، ص ٢١٨) سال وفات وی را ١١٨٠ دانسته که با سال تولد مرشدش در ١١١١ یا ١١١٣ (همان ، ج ٦، ص ٥٣) سازگاری دارد) ) . ملابهاری در محوطة آرامگاه مخدوم شرف الدین احمد بهاری به خاک سپرده شد (رحمان علی ، همانجا؛ قس حسنی ، ج ٦، ص ٢١٨). آثار او عبارت است از: ١) حاشیة شرح سُلَّم العلوم ، اثر ملا احمد علی سندیلوی ؛ ٢) لواء الهدی فی اللیل و الدجی که حاشیه ای است بر شرح الرسالة القطبیة محمد زاهد هروی (رجوع کنید به موزة بریتانیا ، ج ١، ستون ٥٧٧ ـ ٥٧٨؛ کتابخانة رضای رامپور ، ج ٤، ص ٣٠٤ به بعد که نسخه های خطی متعددی از این کتاب را درج کرده است . یکی از اینها در ١١٩٦ و با چاپ سنگی در کانپور در ١٢٨٧ به چاپ رسیده است )؛ ٣) کلمة الحق که در آن به توضیح شاه ولی الله در تطبیق وحدت وجود بر وحدت شهود اعتراض کرده است ؛ ( ٤) حاشیة فارسی بر شرح آداب المریدین که متن نوشتة عبدالقاهر سهروردی است (منزوی ، ج ٣، ص ١٢٢٢)؛ ٥) حاشیه ای بر شرح الهدایة صدرالمتألّهین (نسخة خطی کتابخانة خدابخش ، پتنه ، ش ٤١٨) ) .
منابع :
(١) محمدحسین آزاد، آب حیات ، لاهور ١٩٠٠، ص ١٣٤ به بعد (داستان بیعت با میرزا مظهر جانجانان )؛
] عبدالحی حسنی ، نزهة
(٢) الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٦، حیدرآباد دکن ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٣) غلام علی دهلوی ، مقاماتِ مظهری ، تحقیق و تعلیق و ترجمة محمد اقبال مُجدّدی ، لاهور ١٩٨٣ [ ؛
(٤) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٥) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، ج ١، ستون ٥٩٤؛
(٦) ( احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش ) ؛
(٧) J. W. Beale, Oriental biographical dictionary , Calcutta ١٨٨١, ٩٧;
(٨) British Musum, Catalogue of Arabic books in the British Museum , by A. G. Ellis, London ١٩٦٧;
(٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢, II, ٢٩٣;
(١٠) [Rampur Raza Library, Catalogue of the Arabic manuscripts in Rampur Raza Library , vol. IV, prepared by Imtiya ¦z ـ Al ¦â ÜArsh ¦â, Rampur ١٩٨٣];
(١١) Zubaid Ahmad, The contribution of India to Arabic literature , Allahabad ١٩٤٦, ١٣١, ٣٥٤, repr. Lahore ١٩٦٨, index.
/ فصیح الدین بلخی ( د.اردو ) /