تذکیه ، اصطلاحی در فقه . برای این واژه و هم خانواده های آن معانی متعددی ذکر شده است ، از جمله بر افروختن آتش یا جنگ ، ذبح کردن ، سرعت فهم داشتن ، منتشر شدن بوی چیزی ، کامل شدن قوای جسمانی و تجربة بسیار اندوختن (ابن فارس ؛ معلوف ؛ طُرَیحی ؛ راغب اصفهانی ؛ معین ، ذیل «ذکا»).

اصطلاح تذکیه ریشة قرآنی دارد. در آیة سوم سورة مائده ، پس از حکم به حرمت حیواناتی که به انحای گوناگون مرده اند، موارد تذکیه شده استثنا گردیده است . در احادیث نیز واژة ذکاة (اسم مصدر از همین ریشه ) بسیار به کار رفته است ( رجوع کنید به حرّ عاملی ، ج ٢٤، ص ٧ـ٨٩؛ طریحی ، همانجا).

به نوشتة راغب اصفهانی (همانجا) حقیقت تذکیه سلب حرارت طبیعی (اخراجُ الحرارة الغریزیة ) از بدن حیوان است ، ولی در شرع به از بین بردن حیات بر وجهی مخصوص اطلاق می شود. فقهای امامی و برخی از فقهای اهل سنّت این اصطلاح را به معنایی عام گرفته و آن را شامل تمامی اموری می دانند که موجب پاکی حیوان بعد از مردن می شود و مصرف گوشت آن را جایز می کند. این امور عبارت اند از: شکار کردن (صید)، ذبح ، نَحْر، تبعیّت ، خارج کردن از آب (در مورد آبزیان )، و گرفتن (در مورد ملخ ). با اینهمه ، در منابع فقهی عنوان «تذکیه » کمتر دیده می شود و این مباحث بیشتر ذیل عنوان «صید و ذباحه » یا «صید و ذبائح » آمده (برای نمونه رجوع کنید به سلسلة الینابیع الفقهیّة ، ج ٢١؛
نراقی ، ج ١٥، ص ٢٧٨ـ٢٧٩؛
الموسوعة الفقهیّة ، ج ١١، ص ١٤٠ـ١٤١) و در پاره ای منابع فقهی نیز عنوان «ذکاة » به کار رفته است ( رجوع کنید به شهید ثانی ، ج ٧، ص ٢٠٨؛
الموسوعة الفقهیّة ، ج ١١، ص ١٤١). بیشتر فقیهان اهل سنّت ، تذکیه را صرفاً بر ذبح شرعی حیوان اطلاق کرده اند (از جمله رجوع کنید به ابن رشد، ج ٤، ص ١١٠ـ١١١؛
زحیلی ، ج ٣، ص ٦٤٨) و حتی آن را برای آبزیان ، از جمله ماهی ، به کار نبرده اند ( رجوع کنید به الموسوعة الفقهیّة ، ج ١١، ص ١٣٩؛
ابن قدامه ، ج ١١، ص ٨٤). از میان فقهای شیعه ، ابن ادریس حلّی (ج ٣، ص ٨٩) سخنی دارد در تأیید این نظر که استعمال واژة تذکیه برای بیرون آوردن آبزیان از آب استعمال حقیقی نیست ؛
ولی به نظر نجفی (ج ١٢، ص ٦٢٢ـ٦٢٣) فقهای امامی این کار را تذکیه می دانند.

حیوان تذکیه شده را مذکّی '، ذکِیّ یا ذکیّة می نامند که در برابر «میته » است (ابن بابویه ، ص ٤١٦؛
ابوالصلاح حلبی ، ص ٣٢١؛
قطب راوندی ، ص ١١٨؛
نجفی ، ج ١٢، ص ٦٣٩). اثر شرعی تذکیه در حیوانات حلال گوشت ، جواز خوردن گوشت و بقای طهارت بدن حیوان و در حیوانات حرام گوشت ، پاکی بدن آنها پس از مردن است . در بارة اینکه آیا پوست این حیوانات با تذکیه پاک می شود یا نه ، اختلاف نظر وجود دارد؛
برخی فقها علاوه بر تذکیه ، دباغی پوست را نیز لازم شمرده اند (نجفی ، ج ١٢، ص ٦٤٢ـ٦٤٣؛
ابن ادریس حلّی ، ج ٣، ص ١١٤، ابن رشد، ج ٤، ص ١٠٢؛
زحیلی ، ج ٣، ص ٦٧٣ـ٦٧٥).

همة حیوانات را نمی توان تذکیه کرد؛
حیوانات حلال گوشت مانند گاو و گوسفند و مرغ و آهو و کبک قابل تذکیه اند و بنا بر قول مشهور فقها، حیواناتِ ذاتاً نجس قابل تذکیه نیستند. در قابلیت تذکیة حیوانات پاکی که حرام گوشت اند، اختلاف نظر وجود دارد. در حیواناتی که خون جهنده ندارند، نیاز به تذکیه نیست (علامه حلّی ، ج ٨، ص ٣٤٢ـ٣٤٣؛
طوسی ، ج ٦، ص ٢٥٦ـ٢٧٧؛
ابن ادریس حلّی ، ج ٣، ص ٩٦ـ ١٠٥؛
مجلسی ، ج ٦٥، ص ٣٣٠ـ٣٣١؛
نجفی ، ج ١٢، ص ٦٣٨ـ٦٣٩). به نظر فقهای امامی ، تذکیة ماهی ، زنده خارج کردن آن از آب است . ایشان در صورتی که ماهی از آب بیرون افتاده باشد و قبل از مردن کسی آن را حیازت کند، آن را حلال دانسته اند (نجفی ، ج ١٢، ص ٦٢٢؛
ابن ادریس حلّی ، ج ٣، ص ٩٠ـ٩١؛
توضیح المسائل مراجع ، ج ٢، ص ٥٢٢ ـ٥٢٣). بنا به فتوای مشهور فقهای امامی ، هرچند باید اطمینان حاصل شود که ماهی در بیرون آب مرده است ، لازم نیست

که صیادِ آن مسلمان و حتی از اهل کتاب باشد، همچنانکه بردن نام خدا (تسمیه ) ضرورت ندارد (نجفی ، ج ١٢، ص ٦٢٤؛
توضیح المسائل مراجع ، ج ٢، ص ٥٢٣؛
شهید ثانی ، ج ٧، ص ٢٤١). فقهای اهل سنّت ، زنده خارج کردن ماهی را از آب شرط حلال بودن آن نمی دانند، و حنفیان برخلاف دیگر مذاهب از میان آبزیان تنها ماهی را قابل حلال شدن می شمارند (زحیلی ، ج ٣، ص ٦٧٨ـ٦٨٠). چگونگی تذکیة ملخ نیز درمنابع فقهی مطرح شده است ( رجوع کنید به نجفی ، ج ١٢، ص ٦٢٨؛
توضیح المسائل مراجع ، ج ٢، ص ٥٢٥).

نیز رجوع کنید به تبعیّت * ؛
ذبح * ؛
صید *

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن ادریس حلّی ، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی ، قم ١٤١٠ـ١٤١١؛
(٣) ابن بابویه ، المقنع ، قم ١٤١٥؛
(٤) ابن رشد، بدایة المجتهد ، بیروت ١٤١٦/١٩٩٦؛
(٥) ابن فارس ؛
(٦) ابن قدامه ، المغنی ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٧) تقی بن نجم ابوالصلاح حلبی ، الکافی فی الفقه ، چاپ رضا استادی ، اصفهان ?( ١٣٦٢ش ) ؛
(٨) توضیح المسائل مراجع : مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظّم تقلید ، گردآوری محمدحسن بنی هاشمی خمینی ، قم ١٣٧٨ش ؛
(٩) حرّ عاملی ؛
(١٠) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمدسیدکیلانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١١) وهبه مصطفی زحیلی ، الفقه الاسلامی وادلّته ، دمشق ١٤٠٩/ ١٩٨٩؛
(١٢) سلسلة الینابیع الفقهیّة ، ج ٢١: الصید و الذبایح ، چاپ علی اصغر مروارید، بیروت : دارالتراث ، ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٣) زین الدین بن علی شهید ثانی ، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة ، چاپ محمد کلانتر، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٤) فخرالدین بن محمد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٥) محمدبن حسن طوسی ، المبسوط فی فقه الامامیة ، ج ٦، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ( بی تا. ) ؛
(١٦) حسن بن یوسف علامه حلّی ، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة ، ج ٨ ، قم ١٣٧٥ ش ؛
(١٧) سعیدبن هبة اللّه قطب راوندی ، فقه القرآن . کتاب الصید و الذبائح ، در سلسلة الینابیع الفقهیّة ، ج ٢١: الصید و الذبایح ، چاپ علی اصغر مروارید، بیروت : دارالتراث ، ١٤١٠/١٩٩٠؛
(١٨) مجلسی ؛
(١٩) لویس معلوف ، المنجد فی اللغة و الأعلام ، بیروت ١٩٧٣ـ١٩٨٢، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش ؛
(٢٠) محمد معین ، فرهنگ فارسی ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٢١) الموسوعة الفقهیّة ، ج ١١، کویت : وزارت الاوقاف والشئون الاسلامیة ، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢٢) محمدحسن بن باقرنجفی ، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام ، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢٣) احمدبن محمدمهدی نراقی ، مستند الشیعة فی احکام الشریعة ، ج ١٥، مشهد ١٤١٨.

/ سیف اللّه صرّامی /