جوادآباد ، بخش‌ و شهری‌ در شهرستان ‌ورامین‌، در استان‌ تهران‌.

١) بخش‌ جوادآباد. در جنوب ‌شهرستان ‌ورامین ‌واقع ‌و مشتمل ‌است ‌بر دو دهستان ‌بهنام ‌عرب‌جنوبی ‌و بهنام ‌وسط‌ جنوبی‌. مركز آن‌ شهر جوادآباد یا جوادیه‌ است‌.

این ‌بخش‌ در دشت‌ واقع‌ شده ‌و نواحی ‌جنوبی ‌آن ‌نزدیك ‌كویر و جزء پارك‌ ملی ‌كویر است‌. بخش‌ جواد آباد، به ‌سبب‌ موقعیت‌كویری‌، دارای‌ تابستانهای ‌گرم‌ و خشك‌ و زمستانهای‌ سرد است ( فرهنگ‌ جغرافیائی آبادیها، ج٣٨‌، ص١٠٢) و بادهایی ‌در آنجا می‌وزد از جمله‌ شهریاری ‌یا قاقازَن ‌در تمام‌ فصول‌، سام‌ یا خَشو در تابستان‌، جوزا در خرداد، بادِ كوه‌ یا شمال‌ و بادِ قبله‌ یا جنوب‌ از سوی‌ كویر(رجوع کنید به رضایی‌، ص‌٤٥ـ٤٧).

رودهای ‌جاجرود *، كرج‌*و گُلو در این ‌بخش‌جاری‌اند (جعفری‌، ج‌٢، ص‌١٦٣،٤٣٠؛ افشین‌، ج‌٢، ص‌٤٨٩ـ٤٩١).

اهالی ‌بخش‌ جوادآباد به‌ كشاورزی‌، دامداری‌ و صنعت ‌اشتغال‌ دارند. كشاورزی‌ بیشتر به ‌صورت‌ آبی ‌است‌. دامداری‌ نیز در این ‌بخش‌ به ‌صورت‌ صنعتی‌ رونق ‌دارد و دامپروری ‌نیمه ‌كوچرو در آنجا معمول‌است‌. از صنایع‌دستی‌ دارای‌ گلیم‌بافی ‌و قالی‌بافی‌، با طرح‌ كاشی ‌و نقش‌ میناخوانی‌ و برای‌ مصرف‌ محلی ‌است ‌و بیشتر، زنان‌ آنها را می‌بافند (آذری‌ دمیرچی‌، ص‌٩؛ فرهنگ ‌جغرافیائی ‌آبادیها، ج‌٣٨، ص‌١٠٣).

بخش‌ جوادآباد معادنی ‌دارد، از جمله ‌سنگ‌ استرانسیوم‌، سولفات‌ دوسود (شوره‌)، باریت ‌و گچ‌ كه‌ این ‌مواد معدنی‌ و نیز فرآورده‌های ‌كشاورزی‌ و دام ‌زنده‌، همگی‌، از اقلام‌ صادراتی‌اند (همان‌، ج‌٣٨، ص‌١٠٢ـ١٠٣).

در ١٣٢٣ ش‌ دهستانهای ‌بهنام‌عرب‌(با ٦٨ آبادی‌) و بهنام‌ وسط‌ (با ٦٣ آبادی‌) جزو بخش‌ ورامین ‌در شهرستان‌ تهران‌ بودند (ایران‌. وزارت‌كشور. اداره‌كل ‌آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌١، ص ٢٥٥). در دی‌١٣٥٤ بخش ‌جوادآباد تشكیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌كشور. معاونت‌سیاسی‌. دفتر تقسیمات ‌كشوری‌، ذیل‌«استان‌تهران‌»). در سرشماری‌١٣٧٥ ش‌، این‌ بخش‌٢٧٨، ٢٦ تن‌ جمعیت ‌داشته‌ است ‌كه ‌از آن‌ میان‌٤٤٢ ، ٢٢ تن‌(ح ٨٥%) روستانشین‌ بوده‌اند (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٨ ش‌، ص‌٤١؛ همو، ١٣٧٦ ش‌، ص‌هفتادوشش‌). در این ‌بخش‌ چند امامزاده ‌وجود دارد، از جمله ‌امامزاده ‌یحیی ‌در آبادی ‌كهنه‌گُل‌؛ امامزاده‌محمد، میان ‌آبادیهای ‌ایجْدان‌ و كریم‌آباد؛ امامزاده ‌عبداللّه ‌در آبادی ‌امامزاده‌عبداللّه‌؛ امامزاده‌طاهر در آبادی‌ حصارسُرخ‌ و امامزاده‌هادی‌ در آبادی ‌نجف‌آباد (آذری‌دمیرچی‌، ص‌٣٧، ٥٧؛ فرهنگ ‌جغرافیائی‌آبادیها، ج‌٣٨، ص‌٢٨، ١٢٦، ٣٤٧). اهالی‌ آن‌ شیعه‌ دوازده‌ امامی‌اند و به ‌فارسی ‌با گویش‌ محلی ‌سخن‌ می‌گویند (همان‌، ج‌٣٨، ص ١٠٢).

٢) شهر جوادآباد، مركز بخش ‌جوادآباد و جنوبی‌ترین‌ شهر در شهرستان‌ ورامین‌. در ارتفاع ٨٤٠ متری ‌از سطح‌ فاصله‌ آن ‌با تهران ‌حدود ٥٤ كیلومتر است‌. بیشترین ‌دمای ‌آن ‌در تابستانها ْ٤٤، كمترین ‌آن ‌در زمستانها ْ٦- و میانگین ‌بارش‌ سالانه ‌آن‌١٨٠ میلیمتر است‌( فرهنگ‌ جغرافیائی ‌آبادیها، ج‌٣٨، ص‌١٠٣).

آبادی‌ جوادآباد، در ٣ اسفند ١٣٧٢، به ‌شهر تبدیل ‌شد و نام ‌آن ‌به‌ جوادیه ‌تغییر یافت‌(ایران‌. قوانین ‌و احكام‌، ١٣٧٣ش‌، ص‌٧٢٣؛ رجوع کنید به ادامه‌مقاله‌). در ٣٠ بهمن‌١٣٧٩، طبق ‌تصویبنامه‌ هیئت‌وزیران‌، دوباره ‌نامش‌ جوادآباد گردید (همو، ١٣٨٠ ش‌، ج‌٢، ص‌١٧٠١). در ١٣٧٥ ش‌، جمعیت ‌آن ٨٣٦ ، ٣ تن ‌بود (مركز آمار ایران‌، ١٣٧٦ ش‌، همانجا). قالیچه ‌بافی ‌در بین‌اهالی‌ این ‌شهر از اهمیت ‌فراوانی ‌برخوردار است‌(رجوع کنید به آذری‌ دمیرچی‌، ص‌٩).

شهر جوادآباد، كه‌ در دوره‌ قاجار(١٢١٠ـ١٣٤٤) جوادیه‌ نامیده ‌می‌شد، منسوب‌ به ‌سید جواد ظهیرالاسلام‌ فرزند سیدزین‌العابدین ‌امام‌جمعه‌ تهران‌ از علمای‌ دوره‌ قاجار در این ‌منطقه ‌است‌ (رجوع کنید به معصوم‌ علیشاه‌، ج‌٣، ص‌٦٤٤). این‌ شهر در منطقه‌ قدیمی ‌بهنام‌، كه‌ نخستین‌ بار در سده ‌هشتم‌ حمداللّه ‌مستوفی‌ (ص‌٥٣)، آن‌ را با شصت‌ دیه‌ از نواحی‌ ولایت ‌ری‌ وصف‌ كرده ‌است‌، قرار دارد.

ظاهراً در دوره‌ افشاریه‌(١١٤٨ـ ١٢١٠) گروههایی ‌از عشایر عرب‌ (مانند عرب‌سلمانی‌، عرب ‌سرهنگی‌، عرب‌ سالاری‌،عرب‌خواری‌،عرب ‌حلوایی‌،عرب‌ علیدائی ‌و عرب‌علیدوستی‌) از فارس‌ به‌ این ‌منطقه‌ كوچانده‌ و در آنجا ساكن‌ شدند (رجوع کنید به مستوفی‌، ج‌١، ص‌٦؛ امینی‌، ص‌١٢٣ـ١٢٧). به‌ مناسبت ‌این ‌جابه‌جایی‌،این‌ منطقه ‌به ‌تدریج ‌به ‌بهنام ‌عرب‌ معروف شد (رجوع کنید به وزیری‌، ص‌٥١). عشایر عرب‌ منطقه ‌در آغاز دوره ‌قاجار از هواداران ‌آقامحمد خان‌ (حك: ١٢١٠ـ١٢١١) به‌ شمار می‌رفتند. این ‌حمایت ‌به ‌حدی ‌بود كه‌ موجب ‌شد آقامحمدخان ‌در آغاز تدارك ‌سلطنت‌ ابتدا به ‌ورامین‌ برود تا از همراهی‌عشایر عرب ‌منطقه ‌برخوردار شود. یكی ‌از دلایل‌ آقامحمدخان ‌برای ‌انتخاب ‌تهران‌ به‌ عنوان‌ پایتخت ‌در ١٢١٠، نزدیكی‌ آن ‌به ‌مساكن‌ عشایر عرب‌ منطقه ‌ذكر شده ‌است‌(مستوفی‌، همانجا؛ نجمی‌، ص‌١٠؛ برای ‌اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به وزیری‌، ص‌٥١ ـ٥٢؛ امینی‌، ص‌٢٠ـ٢٤).

در دوره‌ قاجار، آبادی ‌جوادآباد از قرای‌ معتبر منطقه‌ و مركز فعالیتها و تحولات ‌به ‌شمار می ‌رفت‌(رجوع کنید به معصوم‌ علیشاه‌، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ادامه‌مقاله‌). در دوره‌ ناصر الدین‌شاه‌ (حك: ١٢٦٤ـ ١٣١٣) و پس ‌از آن‌، بسیاری ‌از آبادیهای ‌منطقه‌ (مانند ایجدان‌، طُغان‌، خاوه ‌و حصار كَلَكْ) از جمله‌ املاك‌ خالصه‌ جوادآباد بودند (امینی‌، ص‌٦٨، ٩١ـ٩٣). اعتمادالسلطنه‌ــ كه ‌كتاب‌ مرآه‌البلدان‌ را در همین ‌دوره ‌تألیف ‌كرده‌ــ در باره‌ این ‌منطقه ‌به ‌ذكر این ‌اطلاع‌ اكتفا كرده‌ كه‌ جوادآباد از قرای ‌ورامین ‌است‌(ج‌٤، ص‌٢٢٦٩).

در زمان ‌مشروطیت‌، به‌ سبب‌ وجود عشایر مختلف‌ و منازعات ‌میان ‌مشروطه ‌خواهان‌ و مخالفان‌ آنان‌، ورامین‌ و به‌ تبع ‌آن ‌بهنام‌عرب‌، از مناطق ‌مهم ‌كشور بود. اهالی‌ برخی‌ آبادیهای ‌بهنام‌عرب ‌در نهضت‌مشروطه‌ مشاركت ‌و از آن‌ حمایت ‌كردند كه ‌با مخالفتهایی ‌روبه‌رو شدند، چنان ‌كه‌ حسن‌خان ‌قَرچَكی‌ مشروطه‌خواهان‌ را سركوب‌ كرد و یارانش ‌آبادیهای ‌منطقه ‌را غارت ‌كردند (رجوع کنید به امینی‌، ص‌ ١٢٤). یكی‌ دیگر از رویدادهای ‌منطقه‌ در اواخر دوره ‌قاجار، درگیری‌ مردم‌ جوادآباد با نیروهای‌ حكومتی ‌در ١٣٣٤ بود. این ‌درگیری‌ احتمالاً هنگامی ‌روی‌ داد كه ‌در تهران‌ قحطی‌ نان‌ بود و حكومت‌، كه‌ خود محصولات‌ غله ‌املاك ‌خالصه‌ را احتكار كرده ‌بود،شركتی ‌در اطراف ‌تهران ‌تأسیس‌ كرده ‌بود تا با خرید گندم ‌در انحصار آن‌ شركت‌ باشد (همان‌، ص‌١٠٨ـ١٠٩).

در دوره ‌پهلوی‌ نیز بعضی‌ آبادیهای‌ بهنام‌عرب‌، كه‌ دارای ‌قنات ‌و حقابه‌ از جاجرود بودند، ضبط ‌و جزواملاك‌ خالصه‌ شدند. كشت‌ غلات‌ و حبوبات ‌و صیفی‌ در محدوده‌ این ‌بخش‌ و نیز دامپروری‌، به‌ ویژه‌ در زمستانها، مهم‌ترین‌فعالیت‌اقتصادی‌ در آنجا به‌ شمار می‌رفت‌ و جوادآباد، كه‌ قصبه‌ دهستان‌ بهنام‌عربِ بخش‌ ورامین ‌بود و چند مزرعه‌ تابع‌ (مانند حسن‌آباد، صدرآباد و حسین‌آباد) داشت‌، معروف‌ترین ‌آبادی‌ منطقه‌ بود (رجوع کنید به همان‌، ص‌٤٧ـ ٤٨؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره‌ كل ‌آمار و ثبت ‌احوال‌، ج‌١، ص‌٢٥٥؛ رزم‌آرا، ج‌١، ص‌٥٤).

منابع‌:
(١) علاءالدین ‌آذری ‌دمیرچی‌، جغرافیای ‌تاریخی ‌ورامین‌، تهران‌١٣٤٨ ش‌؛
(٢) اعتمادالسلطنه‌؛
(٣) یداللّه ‌افشین‌، رودخانه‌های ‌ایران‌، تهران‌١٣٧٣ ش‌؛
(٤) محمد امینی‌، تاریخ ‌اجتماعی ‌ورامین‌ در دوره‌ قاجاریه‌،[بی‌جا] ١٣٦٨ ش‌؛
(٥) ایران‌. قوانین ‌و احكام‌، مجموعه‌ قوانین ‌سال‌١٣٧٢، تهران‌:روزنامه ‌رسمی‌ كشور، ١٣٧٣ ش‌؛
(٦) همو، مجموعه ‌قوانین ‌سال‌١٣٧٩، تهران‌: روزنامه ‌رسمی ‌كشور، ١٣٨٠ ش‌؛
(٧) ایران‌. وزارت‌كشور. اداره‌كل ‌آمار و ثبت ‌احوال‌، كتاب ‌اسامی‌ دهات‌كشور، ج‌١، تهران‌١٣٢٩ ش‌؛
(٨) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات ‌كشوری‌، نشریه ‌تاریخ ‌تأسیس ‌عناصر تقسیماتی ‌به ‌همراه‌شماره‌مصوبات‌آن‌، تهران‌١٣٨٢ ش‌؛
(٩) عباس‌جعفری‌، گیتاشناسی ‌ایران‌، تهران‌ ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش‌؛
(١٠) حمداللّه‌ مستوفی‌، نزهه ‌القلوب‌؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) جعفر رضایی‌، پیشوا: ناحیه‌ای ‌از بلوك ‌ورامین‌، تهران‌١٣٥٤ ش‌؛
(١٣) فرهنگ‌ جغرافیائی ‌آبادیهای‌كشور جمهوری‌اسلامی‌ایران‌، ج‌٣٨: تهران‌، تهران‌: سازمان ‌جغرافیائی ‌نیروهای‌مسلح‌، ١٣٧٠ ش‌؛
(١٤) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌١٣٧٥: شناسنامه ‌بخشهای‌ كشور، كل‌كشور، تهران ١٣٧٨ ش‌؛
(١٥) همو، سرشماری‌ عمومی ‌نفوس ‌و مسكن‌١٣٧٥: نتایج ‌تفصیلی ‌كل‌ كشور، تهران‌١٣٧٦ ش‌؛
(١٦) عبداللّه‌مستوفی‌، شرح‌ زندگانی ‌من‌، یا، تاریخ ‌اجتماعی‌ و اداری ‌دوره ‌قاجاریه‌، تهران‌١٣٧٧ ش‌؛
(١٧) محمدمعصوم‌بن‌زین‌العابدین‌معصوم‌علیشاه‌، طرائق‌الحقائق‌،چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌١٣٣٩ـ١٣٤٥ ش‌؛
(١٨) ناصر نجمی‌، دارالخلافه ‌تهران‌، تهران‌١٣٦٢ ش‌؛
(١٩) نقشه ‌تقسیمات ‌كشوری ‌جمهوری ‌اسلامی ‌ایران‌، ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ١:٢، تهران‌: سازمان ‌نقشه ‌برداری ‌كشور، ١٣٨٣ ش‌؛
(٢٠) نقشه ‌سیاسی‌ و اقتصادی ‌استان ‌تهران‌، مقایس ٠٠٠ ، ١:٣٠٠، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٧١ ش‌؛
(٢١) سعید وزیری‌، تاریخ ‌ورامین‌، ایران‌١٣٥٨ ش‌.

/ علی‌اكبر نجفی‌كانی‌/