دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٩١٧
خَتْلانى ، خَتْلانى،اسكندر، شاعر و روزنامه نگار معاصر تاجيك.
اسكندر عيديزاده، مشهور به ختلانى در ١٣٣٣ش/ ١٩٥٤ در شهر كولاب تاجيكستان (ختلان قديم) در خانواده اى فرهنگى به دنيا آمد. دوره هاى دبستان و دبيرستان را در تاجيكستان گذراند. سپس براى ادامه تحصيل به دانشگاه ويژه ادبيات جهان به مسكو رفت و در ١٣٦٠ش/ ١٩٨١فارغ التحصيل شد (مسلمانيان قباديانى، ١٣٧٨ش،ص٢٢؛همو، ١٣٨٣ش، ص ١٦٢). پس از آن به شهر دوشنبه بازگشت و در دهه ١٣٦٠ش/ ١٩٨٠ دولت شوروى وى را به عنوان مترجم به افغانستان فرستاد. او در آنجا با ترجمههاى دقيق تسلط خود را بر دو زبان روسى و فارسى نشان داد. او با بسيارى از نويسندگان و شعرا آشنا شد، و دفتر شعر صداى پاى واژهها را در ١٣٦٧ش/ ١٩٨٨ در كابل منتشر كرد. ختلانى سپس به دوشنبه بازگشت و بار ديگر به مسكو رفت. پساز فروپاشى اتحاد جماهير شوروى و درگرفتن جنگ داخلى تاجيكستان، ختلانى در مسكو به عنوان خبرنگار بخش فارسى راديو بى بى سى گزارش و خبرهايى از رويدادهاى تاجيكستان تهيه مىكرد. او در اواسط دهه ١٣٧٠ش/ ١٩٩٠ از همكارى با بىبىسى كناره گيرى كرد و اندكى بعد به عنوان خبرنگار بخش تاجيكى راديو آزادى در مسكو به كارش ادامه داد. ختلانى در شهريور ١٣٧٩/ سپتامبر ٢٠٠٠ در مسكو ترور شد (رجوع کنید به همو، ١٣٨٣ش، ص ١٦١، ١٦٤).
ختلانى، گل رخسار و ضياءعبداللّه جزو نسلِ پنجم شاعران معاصر تاجيك به شمار مىآيند كه پرتلاش، نوگرا و صاحبِ نام و اعتبارند (قزوه، ص ٦٢).
ختلانى در تاجيكستان شاعرى نوگرا و روزنامه نگارى روشنفكر شناخته شده است. او در بيدارى مردم تاجيك و نهضت آزادىخواهى آنان سهم ويژهاى دارد. دفترهاى شعر وى نزد خوانندگان تاجيك جايگاه خاصى دارد (مسلمانيان قباديانى، ١٣٧٨ش، همانجا؛ همو، ١٣٨٣ش، ص ١٦٢). ختلانى هم در شعر آزاد و هم در قالبهاى قدمايى خصوصآ غزل توانا بود و به سببِ بهره مندى از نگاه و زبانى نو از بسيارى از شاعران تاجيك معاصرش برتر است (رجوع کنید به غنىنژاد، ص ١٨). در شعر وى دلبستگى به ميهن، آزادىخواهى و اتحاد مردم سرزمينش جايگاه خاصى دارد (رجوع کنید به مسلمانيان قباديانى، ١٣٨٣ش، ص ١٦٤ـ١٧٠).
دفترهاى شعر وى عبارتاند از: پرواز (دوشنبه ١٣٦٠ش/ ١٩٨١)، شكوفهها (دوشنبه ١٣٦٢ش/ ١٩٨٣)، و صداى پاى واژهها (كابل ١٣٦٧ش/ ١٩٨٨).
منابع :
(١)فهيمه غنىنژاد، «بىمرز تا شعر آن سوى رود»، شوكران، ش ٥ و ٦ (دى ـ فروردين ١٣٨٢)؛
(٢) عليرضا قزوه، «نسلها و جريانهاى شعرى در شعر معاصر تاجيكستان»، شعر، سال ٦ (بهار ١٣٧٧)؛
(٣) رحيم مسلمانيان قباديانى، ستارههاى پامير: آشنايى با تنى چند از اديبان معاصر تاجيك، تهران ١٣٨٣ش؛
(٤) همو، «سخنوران امروز تاجيك: اسكندر ختلانى»، جهان كتاب، سال ٤، ش ١٣ و ١٤ (شهريور ١٣٧٨).
/ رحيم مسلمانيان قباديانى /