تَشریق ، ایّام ، نام سه روزِ بعد از عید قربان : یازدهم ، دوازدهم و سیزدهم ذیحجّه . تشریق ، از ریشة شرق ، در لغت به معنای طلوع خورشید آمده است . بنا بر نظر غالب ، چون در این سه روز حاجیان گوشتهای قربانی را تکه تکه ، و در نور آفتاب خشک می کرده اند، آن را ایام تشریق نامیده اند. به نظر برخی ، چون ذبح قربانی تنها در صورت بر آمدن آفتاب جایز است ، یا ازینرو که حاجیان در ایام جاهلیت می گفته اند: «اَشْرِقْ ثَبِیرُ کَیْم'ا نُغیر» (ای ثبیر ( نام کوهی در مکه ) در نور آفتاب داخل شو تا قربانی کنیم )، این ایام را تشریق گفته اند (طُرَیحی ؛ ابن فارس ؛ صاحب بن عبّاد، ذیل «شرق »).

مفسران شیعه و سنّی عموماً «ایام معدودات » (بقره : ٢٠٣) را ناظر به ایام تشریق دانسته اند و در تأیید آن به روایات استناد جسته اند (طوسی ، تبیان ، ج ٢، ص ١٧٥؛ قرطبی ، ج ٢، جزء ٣، ص ١ـ٣؛ ابن عربی ، ج ١، ص ١٩٨؛ سیوطی ، ج ١، ص ٢٣٤).

در تفسیر «ایام معلومات » (حج : ٢٨) در اینکه مقصود، ایام نحر و قربانی کردن است ، اتفاق نظر وجود دارد، اما در بارة تعیین مصداق آن اختلاف هست . شافعی ، حسن بصری ، مجاهدبن جبر و دیگران آن را دهة اول ذیحجّه ، و بعضی دیگر عید قربان و سه روزِ بعد از آن دانسته اند. مفسران شیعی نیز، برخی نظر اول و برخی (از جمله رجوع کنید به طباطبائی ، ج ١٤، ص ٣٧٠) با استناد به روایات اهل بیت علیهم السلام رأی دوم را بر گزیده اند

( رجوع کنید به فخررازی ، ج ٥، ص ٢١٠؛ طبرسی ، ج ٧، ص ١٢٩؛ سیوطی ، ج ٤، ص ٣٥٦).

در حوادث سال نهم هجرت آورده اند که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم در موسم حج ، علی علیه السلام را مأمور به قرائت آیات نخستین سورة برائت برای حجاج کرد؛ این واقعه را در ایام تشریق دانسته اند (طوسی ، تبیان ، ج ٥، ص ١٦٩؛ فخر رازی ، ج ١٥، ص ٢١٨؛ مجلسی ، ج ٢١، ص ٢٧٣؛ رجوع کنید به برائت از مشرکین * ). همچنین پیمان عقبة دوم میان پیامبر و انصار، که به هجرت آن حضرت به مدینه انجامید، نیز در روز دوم این ایام در سال سیزدهم بعثت رخ داده است (طبری ، ج ٢، ص ٣٦٠؛ ابن اثیر، ج ١، ص ٦١٢؛ مجلسی ، ج ١٩، ص ٢٤ـ٢٥، ٤٧).

مَبیت در مِنی ' تا نیمه شب روزهای یازدهم ، دوازدهم و سیزدهم و نیز رَمْیِ جَمَرات سه گانه ( رجوع کنید به جَمْره * ) از واجبات ایام تشریق است . از جمله مستحبات ایام تشریق ، اقامت در منی ' و تکبیر گفتن است . بنا بر نظر مشهور، روزه داری در هر سه روز این ایام حرام است ، اما بر حاجیانی که توان مالی برای قربانی کردن ندارند واجب است (نجفی ، ج ٢٠، ص ٣،١٠، ١٥ـ١٩، ٣٢ـ ٣٦، ٤١ـ ٤٢؛ ابواسحاق شیرازی ، ج ١، ص ٢٣٧ـ ٢٣٨؛ زرقانی ، ج ٢، ص ٣٦٩ـ ٣٧١؛ ابن قدامه ، ص ٨١ ـ٨٢؛ شهیدثانی ، ج ٢، ص ٢٩٥ـ ٢٩٦، ٣١٥، ٣١٧ـ ٣١٨، ٣٢٢ـ٣٢٤). شیخ طوسی در بارة این حکم قائل به اجماع شده است ( اخلاف ، ج ٢، ص ٣٥٥ـ ٣٥٦).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، ج ١، چاپ عبداللّه قاضی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن عربی ، احکام القرآن ، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٤) ابن فارس ؛
(٥) ابن قدامه ، المقنع فی فقه امام السّنّة احمدبن حنبل الشّیبانی رضی اللّه عنه ، بیروت ١٣٧٩/١٩٥٩؛
(٦) ابراهیم بن علی ابواسحاق شیرازی ، المهذّب فی فقه الامام الشّافعی ، بیروت ١٣٧٩/ ١٩٥٩؛
(٧) محمدبن عبدالباقی زرقانی ، شرح الزّرقانی علی موطأ الامام مالک ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) سیوطی ؛
(٩) زین الدین بن علی شهید ثانی ، الروضة البهیّة فی شرح اللمعة الدمشقیّة ، چاپ محمد کلانتر، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) صاحب بن عبّاد، المحیط فی اللغة ، چاپ محمدحسن آل یاسین ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٤؛
(١١) طباطبائی ؛
(١٢) طبرسی ؛
(١٣) طبری ، تاریخ (بیروت )؛
(١٤) فخرالدین بن محمد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٥) محمدبن حسن طوسی ، التبّیان فی تفسیر القرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٦) همو، کتاب الخلاف ، قم ١٤٠٧ـ١٤١٧؛
(١٧) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیر الکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٨) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج ٢، جزء٣، بیروت ١٣٧٦/١٩٥٧، چاپ افست تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٩) مجلسی ؛
(٢٠) محمدحسن بن باقر نجفی ، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام ، ج ٢٠، چاپ عباس قوچانی ، بیروت ١٩٨١.

/ پرویز سلمانی /