دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٨٢
تُرکی ، علی بن بَکمَش بن مُزّان (یزال )بن عبداللّه ، مکنی ' به ابوالحسن ، نحوی قرن ششم و هفتم . پدر ترکی از سپاهیان عزالملک ، پسر نظام الملک ، وزیر سلطان برکیارق سلجوقی ، بود؛ ازینرو وی به عِزّی هم مشهور است . او در دهم ربیع الاول ٥٦٣ در بغداد زاده شد (ابن نجار، ج ١٨، ص ١٥١؛ منذری ، ج ٣، ص ٢٤٨ـ٢٤٩؛ ابن فُوَطی ، ج ٣، ص ٧٢ـ٧٣). در بغداد نحو و ادب عربی را از ابوبکر مبارک واسطی (متوفی ٦١٢) و عمیدالرؤسا هبة اللّه ایوب (متوفی ٥٨٣) فراگرفت و در ٥٥ روز قرآن را حفظ کرد و سپس به حلقة درس محمدبن موسی حازمی (متوفی ٥٨٤)، حافظ حدیث و فقیه برجستة شافعی ، پیوست . پس از آن ، برای کسب دانش بیشتر به شام رفت و به شاگردی ابوالیُمن زیدبن حسن کِندی (متوفی ٦١٣) در آمد که به علوم ادبی و شعرشناسی و نحو شهره بود. ترکی در شعرشناسی و علوم ادبی بویژه نحو مهارت یافت ، به گونه ای که به او ابوالحسن نحوی می گفتند (منذری ، ج ٣، ص ٢٤٩؛ ابن فوطی ، همانجا؛ صفدی ، ج ٥، ص ٨٨). او در ٦٠٩ به بغداد بازگشت و با ابن نجار دیدار کرد. ابن نجار (ج ١٨، ص ١٥٢) او را به زیرکی و خوش خلقی و مهرورزی ستوده است . ترکی به مصر هم سفر کرد (منذری ، همانجا) و در ٣٠ شعبان ٦٢٦ در دمشق درگذشت (ابن نجار، همانجا).
ابن نجار و ابن فوطی که شانزده سال پس از مرگ ترکی زاده شده است هیچ تألیفی را به او نسبت نداده اند. ابن نجار (همانجا) چهار بیت شعر را که ترکی دربارة خود سروده ، آورده است . منذری (همانجا) می گوید که ترکی شعر می سروده و کتابی دربارة عروض داشته است . سیوطی (ج ٢، ص ١٥٢) نیز گفته که ترکی کتابی در عروض تألیف کرده و سپس شش بیت از سروده های او را آورده است . حاجی خلیفه در کشف الظنون ، کتابهای تحفة العشاق (ج ١، ستون ٣٧٠)، غایة اللذّات فی شرح الهوی (ج ٢، ستون ١١٩٣)، مُنی القلوب یا منیرالقلوب (ج ٢، ستون ١٨٨٨) و نزهة الناظر (ج ٢، ستون ١٩٤٨) را به او نسبت داده ، ولی موضوع هیچیک را مشخص نکرده است . بغدادی (ج ١، ستون ٧٠٦) علاوه بر آنها، کتاب دیگری را به نام مختارالقلوب از تألیفات وی دانسته است . ظاهراً هیچیک از آثار او چاپ نشده است .
منابع :
(١) ابن فُوَطی ، مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، چاپ محمدالکاظم ، تهران ١٤١٦؛
(٢) ابن نجار، ذیل تاریخ بغداد ، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٥؛
(٤) حاجی خلیفه ؛
(٥) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٦) صفدی ؛
(٧) عبدالعظیم بن عبدالقوی منذری ، التکملة لوفیات النقلة ، چاپ بشّارعوّاد معروف ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١.
/ محمود مهدوی دامغانی /