جوهری‌ ، عبدالرحمان‌بن‌ بَنَفْشا صالحی‌ دمشقی‌، لقبش‌ زین‌الدین‌ و كنیه‌اش‌ ابو هُرَیره‌، ستاره‌شناس‌ قرن‌ دهم‌. اطلاع‌ بسیار كمی‌ از زندگی‌ او در دست‌ است‌. عنوان‌ صالحی‌ در بخشی‌ از نام‌ او نشان‌ می‌دهد كه‌ مولد او و پدرانش‌ منطقه صالحیه‌،واقع‌ در دامنه كوه‌ قاسیون ‌در نزدیكی‌ دمشق‌، بوده‌ است‌. بر اساس‌ گزارشهای‌ موجود در باره زندگی‌اش‌، در جامع‌ اُموی‌سِمَت‌ «مُوَقِّت‌» داشته‌ است‌ (زوتر، ج‌ ١، ص‌ ١٩٤؛ آلوارت‌، ج‌ ٥، ص‌ ٢٠٨؛ خوری‌، ص‌ ٥١؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌ ٣١٢). در منابع‌ معاصر (از جمله‌ زوتر، همانجا؛
زركلی‌، ج‌ ٣، ص ٣٠٨؛
خوری‌، همانجا)، بدون‌ ارائه سند، تاریخ‌ فوت‌ او سال‌ ٩٠٠ ذكر شده‌ است‌، اما به‌ نوشته ابن‌عماد (متوفی‌ ١٠٨٩؛
ج‌ ٨، ص‌ ١٢٥)، جوهری‌ در صفر ٩٢٣ در قاهره‌ فوت‌ كرده‌ است‌. زمان‌ سفر او به‌ قاهره‌ معین‌ نیست‌.

از جوهری‌ سه‌ اثر در علم‌ نجوم‌ به‌ دست‌ آمده‌ است‌ كه‌ عبارت‌اند از: ١) الدُرُّالنَظیم‌ فی‌ تَسْهیلِ التَقویم‌ كه‌ مهم‌ترین‌ كتاب‌ اوست‌. شالوده اصلی‌ این‌ كتاب‌، زیج‌ الغ‌بیگ‌(رجوع کنید به زیج‌ * )، و در واقع‌ ترجمه عربی‌ آن‌ است‌ (استوری، ج‌ ٢، بخش‌ ١، ص‌ ٧٢؛
منزوی‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٩٤٦)، اما كار او ترجمه صرف‌ نیست‌، چنان‌كه‌ در جداول‌ نجومی‌ كه‌ برای‌ الدرّالنظیم‌ تهیه‌ كرده‌، قسمتهایی‌ از چند كتاب‌ نجومی‌ دیگر را نیز به‌ ترجمه خود افزوده‌ است‌. در این‌ میان‌ به‌ ویژه از جدولهای‌ نجومی‌ ابن‌شاطر دمشقی‌ استفاده‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به خوری‌، ص‌ ٦٢). باتوجه‌ به‌ اینكه‌ ابن‌شاطر دست‌كم‌ یك‌ قرن‌ و نیم‌ پیش‌ از جوهری‌ «مُوَّقِتِ» مسجد اموی‌ بوده‌، به‌ نظر می‌رسد جوهری‌ كوشیده‌ است‌ داده‌های‌ نجومی‌ مذكور در زیج‌ الغ‌بیگ‌ را ــ كه‌ بر اساس‌ مختصات‌ جغرافیایی‌ سمرقند تهیه‌ شده‌ بود ــ با رصدهایی‌ كه‌ در دمشق‌ انجام‌ شده‌ بودند تطبیق‌ دهد و بر این‌ اساس‌، كتاب‌ را با مختصات‌ جغرافیایی‌ دمشق‌ هماهنگ‌ سازد.

باب‌ هجدهم‌ كتاب‌ جدولی‌ است‌ كه‌ برای‌ ظهور و اختفای‌ كواكب‌ تهیه‌ و برای‌ عرض‌ جغرافیایی‌ شهر دمشق‌ تنظیم‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٦٤). مقایسه ساختار و تبویب‌ زیج‌ الغ‌بیگ‌ با الدرّالنظیم‌ همچنین‌ نشان‌ می‌دهد جوهری‌ بیش‌ از آنكه‌ به‌ فكر ترجمه زیج‌ الغ‌بیگ‌ باشد، در پی‌ هماهنگ‌ كردن‌ مطالب‌ كتاب‌ با موقعیت‌ شهر دمشق‌ بوده‌ است‌. الدرّالنظیم‌ در ٢٩ باب‌ تهیه‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به آلوارت‌، ج‌ ٥، ص‌ ٢٠٨ـ٢٠٩)، حال‌ آنكه‌ زیج ‌الغ‌بیگ‌ شامل‌ چهار مقاله‌ است‌ (رجوع کنید به منزوی‌، همانجا). جوهری‌ در تهیه بابهای‌ اول‌ تا سوم‌ الدر ّالنظیم‌ بیشترین‌ استفاده‌ را از مقاله اول‌ زیج‌ الغ‌بیگ‌ كرده‌ و از مقاله سوم‌ آن‌ برای‌ تألیف‌ بابهای‌ چهارم‌ تا هفدهم‌ بهره‌ برده‌ است‌. بخش‌ كوچكی‌ از الدرّالنظیم‌ با استفاده‌ از مقاله دوم‌ زیج‌ الغ‌بیگ‌ تهیه‌ شده‌ و جوهری‌ اصلاً متعرض‌ مقاله چهارم‌ زیج‌ الغ‌بیگ‌ نشده‌ است‌. جوهری‌ الدرّالنظیم‌ را در ٨٧٠ تألیف‌ كرده‌ است‌ و باتوجه‌ به‌ زمان‌ تقریبی‌ تألیف‌ زیج‌ الغ‌بیگ‌(حدود ٨٤٠)، الدرّالنظیم‌ نخستین‌ تعریبی‌ بوده‌ كه‌ از زیج‌ الغ‌بیگ‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. از الدرّالنظیم‌ دستنویسهای‌ متعددی‌ باقی‌ مانده‌ است‌ (رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٧٦، < ذیل >، ج‌ ٢، ص‌ ٢٩٨؛
پرچ‌، ج‌ ٣، ص‌ ٣٧ـ ٣٨؛
فورهووه‌،ج‌ ٧، ص‌ ٤٠٦؛
دانش‌پژوه‌، دفتر١٠، ص٢٠٧؛
< تاریخ‌ منابع‌ نجوم‌ در دوره عثمانی‌ >، ج‌ ١، ص‌ ٢٠٤ـ٢٠٥؛
روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص‌ ٣١٢). در برخی‌ منابع‌ (از جمله‌ حاجی‌خلیفه‌، ج‌ ١، ستون‌ ٧٣٦؛
آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٨، ص‌ ٨٢؛
حسن‌، ص‌ ٢٥ـ٢٦؛
< تاریخ‌ منابع‌ نجوم‌ در دوره عثمانی‌ >، همانجا) الدرّالنظیم‌ نوشته تقی‌الدین‌راصد* دمشقی‌، دانسته‌ شده‌ است‌، اما باتوجه‌ به‌ اینكه‌ دستنویسی‌ از این‌ كتاب‌ به‌ تاریخ ٨٧٠ و به‌ خط‌عبدالرحمان‌ جوهری‌ وجود دارد (رجوع کنید به كینگ‌، ج‌ ٢، بخش‌ ١، ص‌ ١٣٣) و نیز با توجه‌ به‌ اینكه‌ تقی ‌الدین‌ در ٩٣٢ به‌ دنیا آمده‌، این‌ رأی‌ نادرست‌ است‌.

٢) الكواكبُ الظاهره فی‌ العملِ بِجَیبِ رُبعِ الدایره، رساله كوچكی‌ در باره چگونگی‌ كار با دستگاه‌ نجومی‌ ربع‌ دایره‌. از این‌ رساله‌ تاكنون‌ یك‌ نسخه خطی‌ شناسایی‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به سلان‌، ص‌ ٤٤٩؛
روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا).

٣) مجموعه جدولهای‌ نجومی‌ (سلان‌، ص‌ ٤٤٣)، كه‌ آنها را تسهیل‌ القمر عن‌ زیج‌ الوغ ‌بیگ‌ نیز نامیده‌اند (رجوع کنید به خوری‌، ص‌ ٥١). اگرچه‌ ممكن‌ است‌ در ظاهر بین‌ این‌ جدولها و الدرّالنظیم‌ شباهتی‌ وجود داشته‌ باشد، اما نمی‌توان‌ آنها را جزئی‌ از الدّرالنظیم‌ به‌ شمار آورد.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌عماد؛
(٣) حاجی‌خلیفه‌؛
(٤) احمد یوسف‌ حسن‌، تقی‌الدین‌ و الهندسه المیكانیكیه؛
(٥) مع‌ كتاب‌ الطرق‌ السنیه فی‌ الا´لات‌ الروحانیه، حلب‌ ١٩٧٦؛
(٦) ابراهیم‌ خوری‌، فهرس‌ مخطوطات‌ دارالكتب‌ الظاهریه: علم‌ الهیئه و ملحقاته، دمشق‌ ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(٧) محمدتقی‌ دانش ‌پژوه‌، نسخه‌های‌ خطی‌ در كتابخانه‌های‌ اتحاد جماهیر شوروی‌ و اروپا و آمریكا، در نسخه‌های‌ خطی‌: نشریه كتابخانه مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، دفتر ١٠، زیرنظر محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، تهران‌ ١٣٥٨ ش‌؛
(٨) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٩) دیوید ا. كینگ‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العلمیه المحفوظه بدارالكتب‌ المصریه، قاهره‌ ١٩٨١ـ١٩٨٦؛
(١٠) احمد منزوی‌، فهرستواره كتابهای‌ فارسی، تهران‌ ١٣٧٤ ش‌ ـ ؛

(١١) W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin , Berlin ١٨٨٧-١٨٩٩;
(١٢) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(١٣) Osmanl astronomi literaturu tarihi= History of astronomy literature during the Ottoman period , compiled by Ekmeleddin Ihsanoglu et al ., ed. Ekmeledin Ihsanoglu, Istanbul: Islam Tarih, Sanat ve Kultur Arastirma Merkezi, ١٩٩٧;
(١٤) Wilhelm Pertsch, Die arabischen Handschriften der Herzoglichen Bibliothek zu Gotha , vol. ٣, Gotha ١٨٨١;
(١٥) Boris A. Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers and other scholars of Islamic civilization and their works ( ٧ th -١٩ th c. ), Istanbul ٢٠٠٣;
(١٦) M. Le Barone de Slane, Catalogue des manuscrits arabes , Paris ١٨٨٣-١٨٩٥;
(١٧) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol.٢, pt.١, London ١٩٧٢;
(١٨) Heinrich Suter, Beitrage zur Geschichte der Mathematic und Astronomie im Islam , ed. Fuat Sezgin, vol.١: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Frankfurt ١٩٨٦;
(١٩) P. Voorhoeve, Handlist of Arabic manuscripts in the Library of University of Leiden and other collections in the Netherlands , vol.٧, The Hague ١٩٨٠.

/ فرید قاسملو /