دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٤١
بیان واقع ، کتابی تاریخی در سرگذشت و احوال نادرشاه افشار (حک : ١١٤٨ـ١١٦١) و محمدشاه گورکانی (حک : ١١٣١ـ ١١٦١). مؤلّف ، خود را عبدالکریم بن خواجه عاقبت محمودبن خواجه محمد بلاقی بن خواجه محمدرضا معرفی کرده است . تاریخ تولدش دانسته نیست ، اما زادگاه او کشمیر بوده ، سپس به شاهجهان آباد (دهلی ) رفته و هنگام حملة نادرشاه به هندوستان در همانجا سکونت داشته است (کشمیری ، ص ١). خواجه عبدالکریم کشمیری به سبب آشنایی با میرزاعلی اکبر خراسانی ( داروغة دفترخانه ) با وعدة سفر حج ، به جرگة ملازمان نادرشاه پیوسته (همان ، ص ٢) و در ١١٥٢ همراه سپاه شاه به ایران
آمده است . او که در طول سفر، خدمات نویسندگی و دولتی را انجام می داده ( رجوع کنید به ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٦٠٩) در١١٥٤ به دارالسلطنة قزوین رسیده و سال بعد، همراه حکیم سیدعلوی خان ، پزشک نادرشاه ، راهی سفر حج شده است و سپس در ١٠ جمادی الاولی ١١٥٦، از راه دریا به شاهجهان آباد بازگشته است . از این پس از زندگی او آگاهی در دست نیست ، اما وی تا ١١٩٣ که تاریخ پایان نگارش بیان واقع است زنده بوده است ( رجوع کنید به همان ، ج ٣، ص ٦٠٩ـ٦١٠). خواجه عبدالکریم بیان واقع را به پیشنهاد دوستانش نگاشته و آن را به پنج باب تقسیم کرده است : باب اول در ده فصل ، از انقراض سلسلة صفویه و به سلطنت رسیدن نادرشاه تا حملة او به هندوستان ؛ باب دوم در سیزده فصل ، در شرح بازگشت نادرشاه از هندوستان تا ورود او به دارالسلطنة قزوین ؛ باب سوم ، در چهار فصل ، در شرح سفر خواجه عبدالکریم به مکه تا بازگشت او از طریق دریا به هندوستان ؛ باب چهارم در نُه فصل دربارة برخی پیش آمدها از هنگام ورود مؤلف به هندوستان تا مرگ محمدشاه ؛ باب پنجم در چهار فصل دربارة رویدادهای دورة سلطنت بهادرشاه .
ویژگی بارز این اثر، حضور مؤلف در بسیاری از رویدادها است . او به شرح جزئیاتی می پردازد که در مآخذ دیگر کمتر بدان پرداخته اند ( رجوع کنید به کشمیری ، ص ٩٧، ١١٢ـ١١٣).
این کتاب ، جز درمقدمه ، دارای نثری صریح و روان است و نویسنده دربیان وقایع به اشعار شاعران استشهاد کرده است .
بیان واقع در ١٩٧٠ میلادی به کوشش کِ. ب . نسیم با مقدمه ای به زبان انگلیسی در ٣١٦ صفحه به چاپ رسیده است . نسخ خطی این کتاب در کتابخانه های معتبر، از جمله : موزة بریتانیا، دیوان هند لندن ، و دانشگاه پنجاب موجود است (منزوی ، ج ١٠، ص ٥١٤ ـ ٥١٥).
منابع :
(١) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب ، ج ٣،لاهور١٩٧٧؛
(٢) عبدالکریم بن عاقبت محمود کشمیری ، بیان واقع :سرگذشت احوال نادرشاه ، چاپ ک .ب . نسیم ، لاهور ١٩٧٠؛
(٣) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ ١٣٧٠ ش .
/ شاهد چوهدری /