دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٤٨
بَطمان ، شهر Ùˆ مرکز استانی در جنوب شرقی آناطولی . در ØÙˆØ§Ù„ÛŒ ØØ§Ø´ÛŒØ© شرقی دشتی به همین نام واقع شده است ØŒ Ú©Ù‡ رود بطمان (نهر ساتید؛ در دورة Ø§ÙØ±ØªÙ‚یان Ùˆ مغولها به آن آب قَره مان Ú¯ÙØªÙ‡ Ù…ÛŒ شد)ØŒ یکی از سه شاخابة دجله ØŒ از آن Ù…ÛŒ گذرد. Ø§Ø±ØªÙØ§Ø¹ شهر از Ø³Ø·Ø Ø¯Ø±ÛŒØ§ ٥٤٤ متر است .
بطمان ØŒ در بیست Ù€ سی سال اخیر، به سبب دایر شدن صنعت Ù†ÙØª توسعه ÛŒØ§ÙØªÙ‡ است . قبل از آن ØŒ در Ù…ØÙ„ بطمان ØŒ دهی به نام الوه وجود داشته Ú©Ù‡ از تاریخچة آن اطلاعی نداریم . این ناØÛŒÙ‡ در دوران باستان ØŒ جزو قلمرو دولت آشور سپس کیمریان Ùˆ سکاها Ùˆ بعد از آن نیز ماد Ùˆ پارس بوده است پس از ØÚ©ÙˆÙ…ت پارسها، Ú©Ù‡ تا ØØ¯ÙˆØ¯ ٣٣٠ Ù‚ Ù… ادامه داشته ØŒ این ناØÛŒÙ‡ در دست اسکندر Ùˆ جانشینان او بوده است . در اوایل سده های میانه ØŒ به دست ایرانیان Ø§ÙØªØ§Ø¯ Ùˆ در این مدت ØŒ گاهی در اختیار دولت ساسانی Ùˆ گاهی در اختیار دولت روم شرقی قرار Ù…ÛŒ Ú¯Ø±ÙØª . بطمان Ùˆ ØÙˆÙ…Ø© آن ØŒ در ١٨ØŒ یعنی زمان Ø®Ù„Ø§ÙØª عÙمَر، به دست
مسجد اولو جامع بطمان
ÙØ±Ù…انده مشهور اسلام ØŒ عیاض بن غَنْم ØŒ به قلمرو اسلام پیوست Ùˆ در زمان Ø®Ù„Ø§ÙØª عثمان جزو امارت دیار بَکر، یکی از سه امیرنشین ولایت جزیره (دیار Ù…ÙØ¶Ø±ØŒ دیار ربیعه ØŒ دیار بکر) بود.
در ٤٣٣ ترکها بخشهایی از این ناØÛŒÙ‡ را تصر٠کردند Ùˆ سرانجام در ٤٧٨ØŒ ملکشاه سلجوقی ØŒ آنجا را به قلمرو بزرگ سلجوقی ملØÙ‚ کرد. در این دوره بترتیب ØŒ سلجوقیان شام ،بنی اینال ØŒ Ø§ÙØ±ØªÙ‚یان٠ØÙØµÙ’Ù†Ù Ú©ÛŒÙØ§ Ùˆ ایّوبیان بر این ناØÛŒÙ‡ مسلط شدند. در ٦٣٨ØŒ بطمان به دست سلجوقیان آسیای صغیر Ø§ÙØªØ§Ø¯ Ùˆ سپس ØŒ مغولها بر آنجا ÙØ±Ù…انروا شدند. بطمان Ùˆ ØÙˆÙ…Ø© آن ØŒ Ú©Ù‡ در قرنهای هشتم ونهم قلمرو آق قوینلوها Ùˆ صÙویان بود، در ٩٢٠ از تسلط صÙویان خارج شد Ùˆ به دست سلطان سلیم (یاووز)ØŒ به قلمرو عثمانی پیوست .
در ØØ§Ú©Ù…یت عثمانی ØŒ این نواØÛŒ جزو سنجق سعرد، یکی از ٢٤ سنجق ایالت دیار بکر، بود Ùˆ در اوایل دورة جمهوریت ØŒ Ú©Ù‡ سنجقها به ولایت تبدیل شدند، روستای الوه ØŒ هستة اصلی شهر بطمان ØŒ جزو قضای المدین ØŒ در ولایت جدید سعرد، شد. در ١٣٠٥ Ø´ /١٩٢٦ØŒ تشکیلات اداری قضای المدین ØŒ جای خود را به بشیری داد Ùˆ در نتیجه الوه به بشیری وابسته شد. بطمان در ١٣٢١ Ø´ / ١٩٤٢ ØµØ§ØØ¨ راه آهن شد. از ١٣٢٩Ø´ / ١٩٥٠ با شروع استخراج Ù†ÙØª در کوه رامان در نزدیکی بطمان ØŒ Ùˆ بعد از ١٣٣٠ Ø´ /١٩٥١ØŒ با اضاÙÙ‡ شدن ØÙˆØ²Ø© Ù†ÙØªÛŒ غرزان ØŒ سرنوشت این مرکز مسکونی Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ به طور ناگهانی تغییر کرد. با راه اندازی پالایشگاه مدرن بطمان ØŒ Ù†Ùوس جدیدی Ú©Ù‡ بیشتر آنها کارگر بودند به این شهر وارد شدند. بطمان در ١٣٣٦ Ø´ /١٩٥٧ مرکز شهرستانی («ایلچه »ای ) به همین نام شد Ùˆ به صورت یک مرکز اداری درآمد، Ùˆ جمعیت آن بسرعت Ø§ÙØ²Ø§ÛŒØ´ ÛŒØ§ÙØª . با نصب خط لولة بطمان Ù€ اسکندرون ØŒ بطمان توسعة بیشتری ÛŒØ§ÙØª Ùˆ جمعیت آن در ١٣٤٩ Ø´ /١٩٧٠ به ٩٩١ ØŒ ٤٤ تن رسید.
امروزه ، شهر بطمان به دو قسمت تقسیم شده است : جنوب
منظره ای از شهر بطمان
با خیابانهای وسیع ØŒ بناهای Ù¾ÛŒØ´Ø±ÙØªÙ‡ ØŒ بوستانها (پارکها) Ùˆ اماکن ØªÙØ±ÛŒØÛŒ Ùˆ ورزشی ØŒ Ú©Ù‡ شهرک شرکت سهامی Ù†ÙØª ترکیه را تشکیل Ù…ÛŒ دهد؛ Ùˆ شهر اصلی بطمان در شمال شرقی Ú©Ù‡ بی شباهت به روستایی بزرگ نیست . خط راه آهن این دو قسمت را از یکدیگر جدا Ù…ÛŒ کند.
شهر بطمان ØŒ در ٢٨ اردیبهشت ١٣٦٩/ ١٨ مه ١٩٩٠ØŒ مرکز استان بطمان شد Ùˆ جمعیت آن به ØØ¯ÙˆØ¯ ٠٠٠ ØŒ ١٥٠ Ù†ÙØ± رسید. از ÙØ±ÙˆØ¯Ú¯Ø§Ù‡ بطمان ØŒ گاه به دلیل مرمت ÙØ±ÙˆØ¯Ú¯Ø§Ù‡ دیاربکر Ø§Ø³ØªÙØ§Ø¯Ù‡ Ù…ÛŒ شود.
بنابه آمار ادارة امور دیانت در ١٣٧٠ Ø´ /١٩٩١ØŒ در مرکز استان Ùˆ شهرستانها ٨٦ØŒ Ùˆ در بخشها Ùˆ روستاهای بطمان ٣٧٦ مسجد وجود داشت . مساجد جامع موجود در مرکز استان بطمان نیز به ٥٩ Ù…ÛŒ رسد.
استان بطمان ØŒ به استانهای دیار بکر، موش ØŒ بتلیس ØŒ سعرد Ùˆ ماردین Ù…ØØ¯ÙˆØ¯ شده است Ùˆ علاوه بر شهرستان مرکزی ØŒ پنج شهرستان بشیری ØŒ گَرجوش ØŒ ØÙŽØ³ÙŽÙ† کی٠( = ØØµÙ† Ú©ÛŒÙØ§ ) ØŒ قوزلوق ØŒ ساسون ØŒ Ùˆ سیزده ناØÛŒÙ‡ Ùˆ ٢٥٨ روستا دارد. وسعت استان بطمان ٦٩٤ ØŒ ٤ کیلومتر مربع Ùˆ بنا به سرشماری ١٣٦٩ Ø´ /١٩٩٠ØŒ جمعیت آن ٦٦٩ ØŒ ٣٤٤ Ù†ÙØ± بوده است .
منابع :
Ahmet Ardel, "Gدneydog § u Anadolu'da Cog § raf   Mد ïƒ ahedeler", Tدrk Cog § rafya Dergisi , ٢١ (١٩٦١), ١٤٠-١٤٨; Tuncer Baykara, Anadolu'nun Tarih ï© ï‚ª Cog § rafyas ï© na Giri ïƒ I: Anadolu'nun idar ï© ï‚ª Taksimat ï© , Ankara ١٩٨٨, ١٠٢-١٠٣, ١١٧, ١٣٨; ١٩٩٠ Genel Nدfus Say ï© m ï© Geµici Sonuµlar , Ankara ١٩٩٠, ٢-٣, ٣٢; I A , s.vv. "Diyarbekir" (by Besim Darkot and Mدkrimin H. Y  nanµ), "Siird" (by Besim Darkot); Resmر Gazete , ١٨ May ١٩٩٠, no. ٢٠. ٥٢٢, ٢, ٦-١٤; Ahmet Necdet SØ®zer, Diyarbak ï© r Havzas ï© , Ankara ١٩٦٩, ٤٣-
٤٨, ٥٧, ٩٥-٩٧; Ali Tanog § lu, Enerji Kaynaklar ï© , Istanbul ١٩٥٨, ٣١٧-٣١٨; Metin Tuncel, "Tarih Boyunca Tدrkiye'de Kent Kurulu ïƒ lar  ", Dog § umunun ١٠٠ Y ï© l ï© nda Atatدrk'e Armag § an , Istanbul ١٩٨١, ٣٠٩-٣٥٠; idem, "Tدrkiye'de Kent Yerle ïƒ melerinin Tarihµesine Toplu Bir Bak ïƒ ïƒ¢ ", I غ cog § rafya Enstitدsد Dergisi , ٢٣ (١٩٨٠), ١٢٣-١٦٠; Osman Turan, Dog § u Anadolu Tدrk Devletleri Tarihi , Ankara ١٩٧٣, ٢١٥.
/ متین تونْجَل ( د. ا. د. ترک ) /