دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٩٨
بهاء زُهَیْر ، ابوالفضل بن محمدبن علی مُهَلَّبی اَزْدی (معروف به بهاء زهیر)، شاعر نامی عرب در عصر ایّوبیان . در پنجم ذیحجة ٥٨١ در مکه به دنیا آمد. در نوجوانی به مصر رفت و در قُوص (واقع در مصر علیا) به آموختن قرآن و ادب همت گماشت و سرانجام ، در ٦٢٥ در قاهره مقیم شد. بهاء زهیر به خدمت الملک الصالح ایّوب ، فرزند المَلِک الکامل اول ایوبی ، درآمد و در ٦٢٩ او را در لشکرکشی به بلاد شام و بین النهرین علیا همراهی کرد. در ٦٣٧، هنگامی که صالح پس از وفات پدر به مصر بازمی گشت ، سپاهیان وی در نابُلُس به او خیانت کردند و گرفتارش ساختند و او را به پسر عَمَّش الناصر داوود سپردند. الناصر او را به زندان انداخت ؛ اما شاعر، که نسبت به ممدوح خود در گرفتاریش نیز وفادار بود، چندی در نابلس ماند. زمانی که صالح فرمانروای مصر شد، شاعر را مقام «وزیری » داد و غرق نعمت ساخت . بهاء در ٦٤٦، در المَنْصوره * ، کنار فرمانروای خود که درگیر هفتمین جنگ صلیبی (با سن لوئی ) بود، حضور داشت . وی به سبب سوءتفاهمی از مخدوم خود بی مهری دید، و پس از وفات او به شام رفت و الناصر یوسف ، حاکم دمشق ، را در زیباترین قصاید خود مدح گفت ؛ اما توفیقی نیافت و ناچار، پریشان و درمانده ، به قاهره بازگشت و گرفتار تنهایی و بینوایی شد تا عاقبت در ٦٥٦ درگذشت .
نسخة خطی دیوان او (ش ٣١٧٣) در کتابخانة ملی پاریس و جاهای دیگر نگهداری می شود و در قاهره به چاپ رسیده است (١٣١٤/١٨٩٦). پامر چاپ نفیسی از این دیوان همراه با ترجمة انگلیسی آن عرضه کرده است . در سروده هایش ، غالباً او را شاعری صادق و متفنّنی زبردست در موسیقی شعر می یابیم . شیوة او در گزینش کلمات و قوالب و اسالیب و بحور، همچنین ضرب مؤثر و هماهنگی اشعارش نشان از ذوق والای او دارد. بهاء زهیر نه فنّ شعر روزگار خود را نفی می کند و نه علوم بدیعی و صنایع بیشمار آن را، اما این فنون و صنایع بدیعی کمتر در شعرش نمودار است .
منابع :
(١) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ ووستنفلد، بولاق ١٢٩٩، ج ١، ص ٣٤٥؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، قاهره ١٣٥١، ج ٥، ص ٢٧٦؛
(٣) مصطفی سقّاء، ترجمةُ بهاءالدین زهیر ، قاهره ١٣٤٧/١٩٢٩؛
(٤) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، حسن المحاضرة فی أخبار مصر و القاهرة ، قاهره ١٢٩٩، ج ١، ص ٣٢٧؛
(٥) مصطفی عبدالرزاق ، البهاء زهیر ، قاهره ١٩٣٥؛
(٦) احمدبن علی مقریزی ، السلوک لمعرفة دول الملوک ، قاهره ١٩٣٤، ص ٣٣٤؛
(٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, I, ٢٦٤, Supplementband , Leiden ١٩٣٧- ١٩٤٢, I, ٤٦٥;
(٨) S. Guyard, Le D i ¦wa ¦n de Baha ¦ Ýad-D i ¦n Zoheir, variantes au texte arabe , Paris ١٨٨٣;
(٩) E. H. Palmer, The D i ¦wa ¦n of Baha ¦ Ýal-D i ¦n Zuhayr , Cambridge ١٨٧٦;
(١٠) Jawdat Rikabi, La poإsie profane sous les Ayyu ¦bides , Paris ١٩٤٩.
/ رکابی ( د. اسلام ) /