دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٣٦
بَغْی ، واژه ای قرآنی Ùˆ Ùقهی به معانی ظلم ØŒ Ùساد، طلب Ùˆ خواستن ØŒ Ùجور، Øسد، Ú©Ùبْر Ùˆ خودبزرگ بینی ØŒ تطاول Ùˆ تجاوز از Øدّ یا Øقّ. برخی از این معانی ØŒ از جمله طلب Ùˆ Øسد Ùˆ کبر، معنای اصلی آن شمرده شده است ( رجوع کنید به Ùراهیدی Ø› ابن ÙارÙس Ø› ابن منظور؛ Ø·ÙریØÛŒ Ø› راغب اصÙهانی ØŒ ذیل واژه Ø› عسکری ØŒ ص ٣٤٢). راغب اصÙهانی (همانجا) Ùˆ ابن عربی (ج ١ØŒ ص ٥٧) بغی را بر دو گونه دانسته اند: بغی پسندیده ØŒ Ú©Ù‡ گذار از عدل به سوی اØسان Ùˆ از واجبات به سوی مستØبات است Ø› Ùˆ بغی٠ناپسند، Ú©Ù‡ تجاوز از ØÙ‚ به سوی باطل یا شبهات است . دلیل راغب برای این تقسیم بندی ØŒ دو آیه از قرآن کریم (یونس : ٢٣Ø› شوری : ٤٢) است Ú©Ù‡ بغی در آنها با کلمة «ناØÙ‚ » مقید شده است Ø› Ùˆ این بدان معناست Ú©Ù‡ بغی همیشه ناروا نیست .
بغی Ùˆ مشتقّات آن ٩٦ بار در قرآن کریم به کار رÙته است ( رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل واژه ) Ùˆ در Ùرهنگنامه های لغات قرآن Ùˆ منابع تÙسیری بیشتر به معانی یاد شده ( رجوع کنید به آغاز مقاله ) دیده Ù…ÛŒ شود (از جمله رجوع کنید به راغب اصÙهانی Ø› ابن منظور؛ طریØÛŒ ØŒ همانجاها؛ طوسی ØŒ التبیان ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤٨ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٩٠ Ùˆ سایر تÙاسیر، ذیل آیه های راجع به بغی ). به نظر راغب (همانجا) بغی در قرآن بیشتر به معنای نکوهیدة آن به کار رÙته است Ø› Ùˆ به معنای طلب ØŒ معمولاً به صیغة ثلاثی مجرّد مضارع (مانند یَبْغÙون ) یا یکی از مشتقّات٠باب اÙتعال (ابتغاءَ مرضاة الله ) آمده است ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ بغی به معنای ظلم Ùˆ تجاوز از Øدّ یا Øقّ، بیشتر به صورت Ùعل ثلاثی مجرّد ماضی (بغی 'ØŒ بَغَتْ) دیده Ù…ÛŒ شود. از جمله معانی قرآنی بغی ØŒ Ú©Ù‡ در Ùقه Ù€ به استناد آیة ٩ سورة Øجرات Ùˆ آیات دیگر Ù€ به صورت Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø®Ø§Øµ درآمده ØŒ «خروج از اطاعت امام عادل Ùˆ برØÙ‚ » است Ø› همچنانکه در برخی آیات واژة «باغی » همراه با «عادی » آمده Ú©Ù‡ دربارة Ù…Ùهوم آن دو، علاوه بر تÙاسیر در منابع Ùقهی نیز بØØ« شده است (برای آرای Ù…Ùسّران Ùˆ Ùقها رجوع کنید به باغی * (٢)).
در اØادیث نیز بغی به معانی تجاوز از Øدّ، عدول از ØÙ‚ ØŒ ظلم ØŒ طلب رÙعت Ùˆ گردنکشی Ùˆ بزرگی Ùروشی است (مجلسی ØŒ ج ٧٢ØŒ ص ٢٧٦Ù€٢٧٧Ø› ابن منظور؛ طریØÛŒ ØŒ همانجا). در بسیاری اØادیث Ù€ Ú©Ù‡ ظاهراً بغی در آنها به معنای ظلم Ùˆ تکبّر شدید به کار رÙته Ù€ خصلتی ناپسند Ùˆ مستوجب Ú©ÛŒÙر دنیوی Ùˆ اخروی دانسته شده است (مجلسی ØŒ ج ٧٢ØŒ ص ٢٧٣Ù€٢٧٩). در برخی منابع علم اخلاق نیز، بغی به Ù…Ùهوم اخیر یا به طور Ú©Ù„ÛŒ به معنای «عصیان Ùˆ سرباز زدن از اطاعت کسی Ú©Ù‡ پیروی از ÙˆÛŒ واجب است »، یکی از پلیدترین انواع کبر شمرده شده است ( رجوع کنید به نراقی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٠١). نراقی با اشاره به برخی اØادیث ØŒ انقیاد Ùˆ پیروی از پیامبران Ùˆ امامان علیهم السلام Ùˆ نایبان آنها را راه درمان این رذیلة اخلاقی ذکر کرده است .
واژة بغی Ùˆ مشتقات آن در برخی اØادیث ØŒ بویژه در سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه ØŒ به معنای عصیان Ùˆ سرکشی در برابر امام Ùˆ Øاکم اسلامی به کار رÙته است Ø› از جمله آن Øضرت (خطبة ١٩٢) تعبیر «اهل بغی » را دربارة Ù…Øاربان با ایشان یعنی ناکثان ØŒ قاسطان Ùˆ مارقان به کار برده اند (در اØادیثی مشهور از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم نیز از این وقایع خبر داده شده بود رجوع کنید به ابن ابی الØدید، ج ٣ØŒ ص ٢٠٧ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٠٦ØŒ ج ١٣ØŒ ص ١٨٢Ø› قندوزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٢Ø› کلینی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٢Ø› قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٢١) Ùˆ در نامه ای به معاویه ØŒ بدان توسل جسته اند ( نهج البلاغه ØŒ نامة ٤٨). همچنین این Øدیث از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم مشهور است Ú©Ù‡ «عمّار را گروهی باغی (الÙئة٠الباغیة ØŒ دربارة این تعبیر در نهج البلاغه رجوع کنید به خطبة ١٣٧ØŒ ١٤٨) Ù…ÛŒ کشند» (ترمذی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٦٩Ø› قندوزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٥Ù€٣٨٧Ø› ابن عربی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٧١٧Ø› ابن اثیر، ج ١ØŒ ص ١٤٣Ø› طریØÛŒ Ø› ابن منظور، همانجا). این Øدیث معیاری برای شناخت ØÙ‚ Ùˆ باطل در مخاصمات صدراسلام بوده ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ شهادت عمّار به دست سپاه شام در جنگ صÙّین موجب تزلزل لشکر معاویه Ùˆ بروز مشکلاتی برای ÙˆÛŒ شد (در این باره رجوع کنید به ابن ابی الØدید، ج ١٠ØŒ ص ١٠٤Ù€١٠٥Ø› جنگ صÙیّن * Ø› عمّار * یاسر). براین اساس ØŒ به ØªØµØ±ÛŒØ Ø¨ÛŒØ´ØªØ± منابع Ùقهی Ùˆ کلامی ØŒ در صدق عنوان «باغی » بر برپادارندگان جنگهای دوران خلاÙت ظاهری Øضرت علی علیه السلام ØŒ بویژه خوارج * ØŒ تردید نمی توان کرد ( رجوع کنید به شهید ثانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٧Ø› زØیلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٢Ø› ابن ابی الØدید، ج ٩ØŒ ص ٣١٢Ù€٣١٣Ø› Ù…Ùید، الارشاد ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٧Ø› همو، ابطال
توبة الخاطئة ØŒ ص ٢٨Ø› ابن عربی ØŒ همانجا؛ نیز رجوع کنید به خوارج Ø› باغی (٢)).
مسلماً مشهورترین معنی برای بغی در Ùقه اسلامی ØŒ Ú©Ù‡ درواقع به صورت Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø®Ø§Øµ درآمده است ØŒ طغیان Ùˆ قیام (خروج ) در برابر امام یا Øاکم مشروع است Ú©Ù‡ از آیة ٩ سورة Øجرات مستÙاد Ù…ÛŒ شود: هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نبرد برخاستند، باید برای برقراری ØµÙ„Ø Ù…ÛŒØ§Ù† آنها تلاش کرد؛ ولی اگر یکی از دو گروه نسبت به دیگری سرکشی Ùˆ تعدّی روا دارد (ÙَاÙنْ بَغَتْ اÙØْدی'Ù‡ÙÙ…'ا عَلَی الاÙخْری ') باید با گروه متجاوز پیکار کرد تا به امر خداوند باز گردد (ÙÙŽÙ‚'اتÙÙ„Ùوا الَّتی تَبغی Øَتّی تَÙÛŒ ÙŽ اÙÙ„ÛŒ ' اَمْرÙاللّهÙ). به استناد این آیه Ùˆ آیاتی دیگر Ùˆ نیز اØادیث ØŒ اØکام «بÙغاة » (= باغیان ) Ùصلی متمایز در منابع Ùقهی است . منابع تÙسیری برای شأن نزول این آیه Ù€ Ú©Ù‡ بعدها مستند جنگهای امیر مؤمنان علیه السّلام با معاندان بوده است Ù€ وجوهی Ú¯Ùته اند (از جمله رجوع کنید به قرطبی ØŒ ج ١٦ØŒ ص ٣١٥Ù€٣٢٢Ø› ابن عربی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٧١٦Ù€ ١٧٢٣Ø› واØدی نیشابوری ØŒ ص ٢٢٣Ø› طبری ØŒ ج ١١ØŒ جزء ٢٦ØŒ ص ٨٠ Ù€٨٢).
هر چند Ù…Ùهوم بغی Ùˆ باغی در Ùقه اسلامی تا Øدودی روشن است ØŒ Ùˆ به طور Ú©Ù„ÛŒ بر ستیزه جویی Ùˆ عصیان در برابر Øاکم اسلامی دلالت Ù…ÛŒ کند، مذاهب مختل٠اسلامی دربارة جزئیّات این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ùˆ ضابطة تعیین باغی ØŒ اختلا٠نظر دارند (در این باره رجوع کنید به زØیلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٢Ù€١٤٣Ø› شهید ثانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٧). از نظر Ùقهی ØŒ امام ابتدا باغیان را به پیوستن به امّت اسلامی Ùˆ التزام به اطاعت الهی Ùرا Ù…ÛŒ خواند. اگر آنان نپذیرند Ùˆ به قتال اصرار ورزند، امام همراه مؤمنان با آنان مقابله Ù…ÛŒ کند (زØیلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٣Ø› شهیدثانی ØŒ همانجا). ابن عربی ØŒ Ùقیه مالکی ØŒ قتال با باغیان را واجب Ú©Ùایی Ù…ÛŒ داند، زیرا Ú©Ù‡ چندتن از صØابیان پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم از شرکت در نبردهای سه گانة امام علی علیه السلام با اهل بغی امتناع ورزیدند. به عقیدة مذاهب عامه ØŒ جز ØÙ†Ùیان ØŒ از آنجا Ú©Ù‡ مقصود Ùقط دÙع شر اÙراد باغی است ØŒ اسیران آنان کشته نمی شوند Ùˆ Ùراریانشان را نیز نباید تعقیب کرد. همچنین اموال آنان تاهنگامی Ú©Ù‡ به بغی ادامه دهند، نزد امام Ù…Øبوس خواهد شد. باغیان ضامن اموالی Ú©Ù‡ در جنگ تل٠می کنند یا اÙرادی Ú©Ù‡ به قتل Ù…ÛŒ رسانند نیستند، هرچند Ú©Ù‡ ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ Ùˆ شاÙعی (بنابر یک قول ) آنها را ضامن Ù…ÛŒ دانند ( رجوع کنید به ابن عربی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٧١٩Ù€١٧٢١Ø› زØیلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٣Ù€١٤٤). البته بنابر تمامی مذاهب عامه ØŒ اگر اÙراد باغی قبل از تجمع Ùˆ سنگر گرÙتن یا پس از شکست خوردن موجب تل٠مال یا جان مردم شوند، مشمول ضَمان Ù…ÛŒ گردند. دربارة چگونگی اقامة Øدود دربارة باغیان ØŒ در صورتی Ú©Ù‡ مرتکب جرایم٠مستلزم Øدّ شوند، میان مذاهب مختل٠اهل سنت اختلا٠هست ( رجوع کنید به قرطبی ØŒ ج ١٦ØŒ ص ٣١٥Ù€ ٣١٩Ø› زØیلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٥Ù€١٤٦Ø› جزیری ØŒ ج ٥ØŒ ص ٤١٨Ù€٤٢١Ø› نیز دربارة تÙاوت بغی با اÙساد ÙÛŒ الارض Ùˆ Ù…Øاربه رجوع کنید به همان منابع Ø› Ù…ÙÙسد ÙÛŒ الارض * Ø› Ù…Øاربه * ).
بنابر Ùقه امامی ØŒ قتال با اهل بغی به سه شرط واجب است : ١) اگر در Øصار Ùˆ قلعه ای باشند Ú©Ù‡ دÙع شر آنان جز با پیکار ممکن نباشد؛ ٢) از Ù…Øدودة اقتدار امام خارج شوند Ùˆ در جایی دیگر، مثلاً بیابان ØŒ گردآیند؛ ٣) جدایی آنان از امام Ùˆ جماعت مسلمان به دلیل Ùˆ تأویلی باشد Ú©Ù‡ آنان را در زمرة راهزنان Ùˆ Ù…Øاربان قرار دهد. با درخواست امام از هر Ùرد برای پیکار با باغیان ØŒ یاری به امام امری واجب Ù…ÛŒ شود Ùˆ تا زمانی Ú©Ù‡ غائله با پیروزی امام Ùˆ نابودی اهل بغی یا توبه Ùˆ اطاعت آنان یا Ùرار آنان از میدان جنگ به پایان نرسیده ØŒ پیکارگران Øقّ رها کردن جبهه را ندارند.
اهل بغی به دو گروه اند: برخی مانند اصØاب جمل دارای رئیس Ùˆ تشکیلات منسجم (ÙÙئه ) نیستند Ùˆ برخی دیگر مانند جنگ اÙروزان٠صÙّین رئیس Ùˆ گروه منسجمی دارند. در Øالت نخست ØŒ برخلا٠Øالت دوم ØŒ مجروØان کشته نمی شوند Ùˆ Ùراریان تعقیب نمی گردند؛ Ùˆ در هر صورت ØŒ Ùرزندان آنها اسیر نمی شوند. هرگاه باغیان جنگ را رها کنند یا Ø³Ù„Ø§Ø Ø®ÙˆØ¯ را بیÙکنند یا به امام تسلیم شوند، قتال با آنها Øرام Ù…ÛŒ شود؛ ولی اگر به گروه خود بازگردند، نبرد با آنها Ùˆ تعقیب Ùˆ کشتن آنان جایز است . اسیران اهل بغی به دستور امام Øبس Ù…ÛŒ شوند ولی کشته نمی شوند. امام Ù…ÛŒ تواند از اهل ذمّه * برای نبرد با باغیان Ú©Ù…Ú© بگیرد، ولی اگر آنان به یاری اهل بغی برخیزند، از اØکام ذمّه خارج Ù…ÛŒ شوند (دربارة تÙاصیل اØکام رجوع کنید به طوسی ØŒ الخلا٠، ج ٢ØŒ ص ٤٢٦Ù€٤٣٠Ø› ابن ادریس ØÙ„ÛŒ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥Ù€١٩Ø› شهید ثانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٧ به بعد؛ نیز برای اØادیث راجع به چگونگی پیکار با اهل بغی رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١١ØŒ ٣٢Ù€٣٣).
در Ùقه امامی ØŒ دربارة اموال باغیان پس از خاتمة پیکار، اختلا٠نظر وجود دارد؛ برخی Ùقها، از جمله سیدمرتضی ØŒ ابن ادریس Ùˆ شیخ طوسی ØŒ در بعضی آثار خود، برآن اند Ú©Ù‡ به غنیمت گرÙتن اموال آنان جایز نیست Ùˆ پس از پایان جنگ باید بازپس داده شود (طوسی ØŒ تهذیب الاØکام ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٥٥ØŒ Øدیث ٢٧٣Ø› ابن ادریس ØÙ„ÛŒ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥Ù€ ١٨). در برابر، برخی Ùقها از جمله شیخ طوسی در کتب دیگر خود ( رجوع کنید به الخلا٠، ج ٢ØŒ ص ٤٢٨) Ùˆ Ù…Øقّق Øلّی (ج ١ØŒ ص ٣٣٦Ù€٣٣٧)ØŒ به استناد سیرة Øضرت علی علیه السلام در جمل ØŒ Ú©Ù‡ اجازة به غنیمت گرÙتن اموال Ùˆ سپس اجازة استرداد آنها را دادند، این کار را جایز Ù…ÛŒ دانند (برای آرای گوناگون Ùقها در این باره رجوع کنید به علاّ مه Øلّی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٦٢Ù€٤٦٦).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› ابن ابی الØدید، Ø´Ø±Ø Ù†Ù‡Ø¬ البلاغة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ قم ( بی تا. ) Ø› ابن اثیر، النهایة ÙÛŒ غریب الØدیث والاثر ØŒ قم ١٣٦٤ Ø´ Ø› ابن ادریس ØÙ„ÛŒ ØŒ کتاب السرائر ØŒ قم ١٤١٠Ù€١٤١١Ø› ابن عربی ØŒ اØکام القرآن ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ بیروت ١٣٧٨Ø› ابن Ùارس ØŒ معجم مقاییس اللغة ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ قم ١٤٠٤Ø› ابن منظور، لسان العرب ØŒ بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨Ø› Ù…Øمدبن عیسی ترمذی ØŒ الجامع الصØÛŒØ ØŒ ج ٥ØŒ چاپ ابراهیم عطوة عوض ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› عبدالرØمان جزیری ØŒ کتاب الÙقه علی المذاهب الاربعة ØŒ استانبول ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› Øسین بن Ù…Øمد راغب اصÙهانی ØŒ المÙردات
ÙÛŒ غریب القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد سید کیلانی ØŒ تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٢ Ø´ ) Ø› وهبة مصطÙÛŒ زØیلی ØŒ الÙقه الاسلامی وادلّته ØŒ دمشق ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› زین الدین بن علی شهید ثانی ØŒ الروضة البهیة ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù„Ù…Ø¹Ø© الدمشقیة ØŒ چاپ Ù…Øمد کلانتر، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ جامع البیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ بیروت ١٤٠٠Ù€ ١٤٠٣/ ١٩٨٠Ù€١٩٨٣Ø› Ùخرالدین بن Ù…Øمد طریØÛŒ ØŒ مجمع البØرین ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ تهران ١٣٦٢Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ التبیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ چاپ اØمد قصیر عاملی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، تهذیب الاØکام ØŒ تهران ١٣٩٠Ø› همو، کتاب الخلا٠ÙÛŒ الÙقه ØŒ تهران ١٣٧٧Ù€ ١٣٨٢Ø› Ù…Øمد Ùؤاد عبدالباقی ØŒ المعجم المÙهرس لالÙاظ القرآن الکریم ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› Øسن بن عبدالله عسکری ØŒ معجم الÙروق اللغویة ØŒ الØاوی لکتاب ابی هلال العسکری Ùˆ جزءاً من کتاب السید نورالدین الجزائری ØŒ قم ١٤١٢Ø› Øسن بن یوس٠علاّ مه Øلّی ØŒ مختل٠الشیعة ÙÛŒ اØکام الشریعة ØŒ ج ٤ØŒ قم ١٤١٥Ø› علی بن ابی طالب (ع )ØŒ امام اول ØŒ نهج البلاغة ØŒ چاپ صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø ØŒ قاهره ١٤١١/١٩٩١Ø› خلیل بن اØمد Ùراهیدی ØŒ کتاب العین ØŒ قم ١٤١٤Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› علی بن ابراهیم قمی ØŒ تÙسیرالقمی ØŒ نج٠١٣٨٧ØŒ چاپ اÙست قم ( بی تا. ) Ø› سلیمان بن ابراهیم قندوزی ØŒ ینابیع الموَدّة لذوی القÙربی ØŒ چاپ سید علی جمال اشر٠Øسینی ØŒ قم ١٤١٦Ø›
Ù…Øمدبن یعقوب کلینی ØŒ الکاÙÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› Ù…Øمدباقربن Ù…Øمدتقی مجلسی ØŒ بØارالانوار ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› جعÙربن Øسن Ù…Øقق Øلّی ØŒ شرایع الاسلام ØŒ بیروت ١٤٠٣Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ù…Ùید، ابطال توبة الخاطئة ØŒ قم ١٤١٣Ø› همو، الارشاد ØŒ قم ١٤١٣Ø› مهدی بن ابی ذرنراقی ØŒ جامع السعادات ØŒ چاپ Ù…Øمود کلانتر، نج٠١٣٨٧/١٩٦٧Ø› علی بن اØمد واØدی نیشابوری ØŒ اسباب النزول ØŒ بیروت ١٤٠٢.
/ اکبر ترابی /