حزب ملی‌گرای‌بنگلادش ، از احزاب عمده‌بنگلادش كه ضیاءالرحمان*، رئیس‌جهمورى این كشور، آن را بنیان نهاد. وى پس از به قدرت رسیدن، از سوى احزاب مخالف حكومتش تحت‌فشار قرار داشت تا حكومت‌نظامى را لغو كند و انتخابات سراسرى برقرار سازد. او كه دریافته بود حفظ قدرت تنها از طریق نظامى امكان‌پذیر نیست، تصمیم به‌تأسیس حزبى گرفت تا بتواند مشروعیت بیشترى براى حكومت خود از طریق سازوكارهاى دموكراتیك ایجاد نماید (غلام‌حسین، ص١٩٦ـ ١٩٩؛ چودورى و همكاران،ص٢٦). ضیاءالرحمان، درصدد تشكیل حزبى بود كه داراى ماهیت ملی‌گرایانه، دیدگاه و رهیافت مدرن، و تركیبى متوازن باشد و بتواند به مثابه واسطه‌اى بین نهادهاى نظامى و مدنى عمل كند. لذا در ١١ شهریور ١٣٥٧/ اول سپتامبر ١٩٧٨، حزب ملی‌گراى بنگلادش را ایجاد نمود. بنیان نظرى این حزب، ملیت بنگلادش بود و برنامه ١٩ مادّه‌اى توسعه اجتماعى ـ اقتصادى، شعار و برنامه عمل آن را تشكیل می‌داد (زیرینگ، ص ١٤٨؛ غلام‌حسین، ص ٢٠١ـ ٢٠٢؛ چودورى و همكاران، ص ٢٨ـ٢٩).

اما تركیب ناهمگون حزب ملی‌گراى بنگلادش، گاهى به اختلافات درونى می‌انجامید. به علاوه، مناصب در این حزب و گروههاى وابسته به آن، بیشتر انتصابى بود تا انتخابى (غلام‌حسین، ص ٢١١ـ٢١٢).

سیاستهاى ضیاءالرحمان، درصد بالایى از آراى زنان و حتى درصدى از آراى هندوها یعنى حدود ١٢% جمعیت بنگلادش ــ را به نفع حزب ملی‌گراى بنگلادش جذب كرد؛ هندوها پیش از آن، طرفدار عوامی‌لیگ بودند (همان، ص ٢١١). در انتخاباتِ ٣٠ بهمن ١٣٥٧/ ١٨ فوریه ١٩٧٩، از ٣٠٠ كرسى مجلس، حزب ملی‌گراى بنگلادش ٢٠٧ كرسى و عوامی‌لیگ ٣٩ كرسى را به دست آوردند (باكستر، ص ٨٤؛ جهان، ص XXVI).

ترور ضیاءالرحمان در ١٠ خرداد ١٣٦٠/ ٣٠ مه ١٩٨١ به دست افسران شورشى، ضربه سنگینى بر این حزب وارد ساخت (غلام‌حسین، ص ٢٠٢؛ باكستر، همانجا). پس از او، معاونش عبدالستار، رئیس‌جمهور شد. محبوبیت و تجربه عبدالستار به اندازه ضیاء نبود. به‌علاوه، درگیریهاى درون حزبى نیز وضع حزب را متزلزل ساخت (زیرینگ، ص ١٥٢؛ غلام‌حسین، ص ٢٠٢ـ ٢٠٣). در ٥ فروردین ١٣٦١/ ٢٤ مارس ١٩٨٢، ژنرال حسین محمد ارشاد با كودتا عبدالستار را كنار زد، قانون اساسى را به حالت تعلیق درآورد، مجلس را منحل ساخت و فعالیت احزاب را ممنوع كرد (جهان، ص ١٩؛ باكستر، همانجا).

پس‌از رئیس‌جمهورى شدن‌ارشاد در١٣٦٢ش/١٩٨٣، برخى گروهها از حزب ملی‌گراى بنگلادش جدا شدند و به دولت ارشاد پیوستند تا آنجا كه در اواسط دهه ١٣٦٠ش/ ١٩٨٠ بسیارى از اعضاى هیئت‌دولت، اعضاى سابق حزب‌بودند. در چنین‌اوضاعى بیگم خالده ضیاء، بیوه ضیاءالرحمان، به جاى عبدالستار رهبرى حزب ملی‌گراى بنگلادش را در ٢٤ دى ١٣٦٢/ ١٣ ژانویه ١٩٨٤ برعهده گرفت (باكستر، ص ٨٥؛ غلام‌حسین، ص ٢٠٣).

بیگم خالده ضیاء از آغاز، مخالف حكومت ارشاد بود و او را به‌نقض قانون‌اساسى و تضعیف نهادهاى مدنى متهم می‌ساخت. حزب ملی‌گراى بنگلادش و گروههاى وابسته دیگر (مانند شاخه دانشجویى آن و حزب دانشجویى ملی‌گرا)، به‌تدریج به فعالیت برضد دولت ارشاد پرداختند. خالده ضیاء بر بركنارى ارشاد تأكید داشت، اما عوامی‌لیگ* بر ایجاد نظام پارلمانى براى حل مسائل كشور تأكید می‌كرد (زیرینگ، ص ٢١٠؛ غلام‌حسین، همانجا). ژنرال ارشاد در ١٧ اردیبهشت ١٣٦٥/ ٧ مه ١٩٨٦ انتخابات مجلس سوم را برگزار نمود. حزب ملی‌گراى بنگلادش این انتخابات را تحریم كرد، اما احزاب دیگر، به‌ ویژه عوامی‌لیگ، در آن شركت كردند. وقتى نتیجه انتخابات به نفع حزب ارشاد، یعنى حزب ملى بنگلادش*، تمام شد، عوامی‌لیگ دولت را به تقلب در انتخابات متهم كرد (>حكومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص ٢٩٢ـ٢٩٣).

تظاهرات در سراسر بنگلادش، دولت ارشاد را با مشكلات متعددى روبه‌رو ساخت. ارشاد ناگزیر مجلس را منحل ساخت و انتخابات مجلس چهارم را در ١٣ اسفند ١٣٦٦/ ٣ مارس ١٩٨٨ برگزار كرد. حزب ملى ارشاد در این انتخابات ــكه حزب ملی‌گراى بنگلادش و عوامی‌لیگ آن را تحریم كرده بودندــ بیشتر كرسیها را از آن خود ساخت (جهان، ص XXVII؛ نیز رجوع کنید به حزب ملى بنگلادش*).

پس از این انتخابات، حزب ملی‌گراى بنگلادش و عوامی‌لیگ به هم نزدیك‌تر شدند و در ١٣٦٨ـ ١٣٦٩ش/ ١٩٨٩ـ١٩٩٠ اعتصابات و تظاهرات سراسرى به راه انداختند. احزاب دیگر، مانند جماعت اسلامى و گروههاى دانشجویى، نیز از این دو حزب حمایت می‌كردند (>حكومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص ٢٩٣؛ غلام‌حسین، ص ٢٠٦).

با گسترش اعتراضات و تظاهرات، ارشاد مجبور شد در ١٦آذر ١٣٦٩/ ٦ دسامبر ١٩٩٠، قدرت را به قاضى شهاب‌الدین احمد واگذار كند (فخرالدین احمد، ص ١١ـ١٣).

در ٩ اسفند ١٣٦٩/ ٢٧ فوریه ١٩٩١ انتخابات مجلس برگزار شد و حزب ملی‌گراى بنگلادش بیشتر كرسیها را به‌خود اختصاص داد. خالده ضیاء در فروردین ١٣٧٠/ مارس ١٩٩١، با حمایت حزب جماعت‌اسلامى*، دولت تشكیل داد (جهان، ص٢١ـ٢٢).

پس از روى كار آمدن دولت خالده ضیاء، اختلافات حزب ملی‌گراى بنگلادش و عوامی‌لیگ، به‌ویژه بر سر شیوه برگزارى انتخابات، بالا گرفت. درنتیجه، احزاب مخالف به رهبرى عوامی‌لیگ انتخابات مجلس ششم را در بهمن ١٣٧٤/ فوریه ١٩٩٦ تحریم كردند. در این انتخابات، حزب ملی‌گراى بنگلادش باردیگر بیشتر آرا را به دست آورد، اما خالده ضیاء، تحت فشار احزاب مخالف و اعتراضات گسترده، مجبور شد از رئیس‌جمهورى بخواهد تا مجلس را منحل سازد و انتخابات مجلس هفتم را برگزار نماید (غلام‌حسین، ص ٢٠٨ـ٢٠٩؛ جهان، ص ٢٢). انتخابات مجلس در خرداد ١٣٧٥/ ژوئن ١٩٩٦ تحت نظارت دولت بی‌طرف، به ریاست محمد حبیب‌الرحمان، برگزار شد و عوامی‌لیگ بیشتر آرا را به دست آورد و با كمك حزب ملى بنگلادش، دولت تشكیل داد. حزب ملی‌گراى بنگلادش كه معتقد بود انتخابات، منصفانه برگزار نشده است، خواست عوامی‌لیگ را براى تشكیل دولت وحدت ملى نپذیرفت (>حكومت و سیاست در آسیاى جنوبى <، ص٢٩٣؛ غلام‌حسین، ص٢٠٩؛ جهان، صXXXI-XXX ) و رسماً به مخالفت با دولت پرداخت، سپس فعالیت سیاسى خود را گسترده‌تر ساخت و با ائتلاف با احزاب مخالف دیگر، در انتخابات مهر ١٣٨٠/ اكتبر ٢٠٠١ بیشتر آرا را به دست آورد و خالده ضیاء باردیگر به نخست وزیرى رسید (مظفر احمد، ص ٦١).

منابع :

(١) Craig Baxter, Bangladesh: from a nation to a state, Boulder, Col.١٩٩٧;
(٢) Mahfuzul Haq Chowdhury, Muhammad A.Hakim, and Habib Zafarullah, "Politics and government: the search for legitimacy", in The Zia episode in Bangladesh politics, ed. Habib Zafarullah, New Delhi: South Asian Publishers, ١٩٩٦;
(٣) Fakhruddin Ahmed, The caretakers: a first hand account of the interim government of Bangladesh (١٩٩٠-١٩٩١), Dhaka ١٩٩٨;
(٤) Golam Hossain, "Bangladesh Nationalist Party: from military rule to the champion of democracy", in Political parties in South Asia, ed. Subrata K. Mitra, Mike Enskat, and Clemens Spiess, Westport, CT: Praeger, ٢٠٠٤;
(٥) Government and politics in South Asia, [by( Craig Baxter etal., Boulder, Col.: Westview Press, ٢٠٠٢;
(٦) Rounaq Jahan, "Bangladesh: Promise and performance", in Bangladesh: promise and performance, ed. Rounaq Jahan, London: Zed Books, )٢٠٠٠?];
(٧) Muzaffer Ahmad, "Bangladesh", in Electoral processes and governance in South Asia, New Delhi: Sage Publications, ٢٠٠٨;
(٨) Lawrence Ziring, Bangladesh: from Mujib to Ershad, Karachi ١٩٩٢.

/ نصیر محمود و احمد تقی‌زاده /

تصاویر این مدخل:
نشان حزب ملی گرای بنگلادش منبع: www.bnpbd.com ]١٥,dec.٢٠٠٨]