جامع العلوم ، علی بن حسین بن علی باقولی اصفهانی ، ادیب ، نحوی و مفسر قرن ششم . از شرح حال او اطلاع چندانی بر جای نمانده است . ظاهراً به سبب آگاهی از علوم گوناگون ، به جامع یا جامع العلوم و به سبب نابینا بودنش به ضریر یا بصیر نیز شهرت داشته ، چنانکه مفسر شیعی معاصر او، طبرسی (متوفی ٥٤٨؛ ج ٥، ص ٢٠٨، ٢٣٢)، از او با عناوین «جامع العلوم النحوی الضریر» و «جامع العلوم البصیر النحوی » یاد کرده است (نیز رجوع کنید به صَفَدی ، ١٣٢٩، ص ٢١١). آنچه از زندگی او در کتابهای تراجم نقل شده ، تکرار سخنان مورخ و محدّث معاصر او، علی بن زید بیهقی (متوفی ٥٦٥)، در کتاب وَشّاحُ الدِّمْیِة است که اکنون موجود نیست . بیهقی بنا بر نقل یاقوت حموی (ج ٤، ص ١٧٣٦)، قِفْطی (ج ٢، ص ٢٤٧)، صَفَدی (١٣٢٩، همانجا؛ همو، ١٤١١، ج ٢١، ص ١٢) و سیوطی (ج ٢، ص ١٦٠)، باقولی را در علم نحو همچون کعبه دانسته است که معاصرانش پرده داران آن بودند.

در سال ٥٣٥، جامع العلوم نامه ای به عالمان خراسان نوشت و از آنان شرح بیتی از فَرَزْدَق را که در بارة خراسان بود،

خواست . برخی از فضلای خراسان در شرح آن بیت ، رساله ای نوشتند. بیهقی همچنین شعری از او نقل کرده که در آن

به علم نحو و دوست داشتن آن اشاره شده است ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ٤، ص ١٧٣٦ـ١٧٣٧؛ قفطی ، ج ٢، ص ٢٤٩؛ صفدی ، ١٣٢٩؛ سیوطی ، همانجاها). یاقوت حموی نخستین کسی

است که او را منسوب به اصفهان دانسته است ( رجوع کنید به ج ٤، ص ١٧٣٦). طبرسی در مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، هشت بار با ذکر نام جامع العلوم ، از او سخنانی نقل کرده است ( رجوع کنید بهج ٤، ص ٥٩٠، ج ٥، ص ٧٣، ٢٠٨، ٢٣٢، ج ٦، ص ٤٤٠، ج ٧، ص ١٠٥، ج ١٠، ص ٦٣٩، ٨٦٩). ابوالبرکات عبداللّه بن

احمدبن محمود نسفی (متوفی ٧٠١ یا ٧١٠) نیز در تفسیر

خود (ج ١، ص ٧٣، ١٤٣، ٣٩٣، ج ٣، ص ٢٤١ـ ٣١٨) با

نام مدارک التنزیل و حقائق التأویل ، از جامع العلوم اقوالی

نقل کرده است . عالمان متأخر امامی ، او را از رجال شیعه دانسته اند ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ١٣٩٢، ص ١٨٥ـ١٨٦؛خوانساری ، ج ٥، ص ٢٥١). قفطی (ج ٢، ص ٢٤٧)، به نقل

از عمربن قُشام حلبی ، از فرزندی فاضل از جامع العلوم با

عنوان صفیّحنفی اصفهانی که ساکن همدان بوده ، یاد کرده است . بغدادی (ج ١، ستون ٦٩٧) سال وفات جامع العلوم را ٥٤٣ ذکر کرده است .

جامع العلوم آثار گوناگونی در نحو، قرائات و تفسیر قرآن داشته که تعداد اندکی از آنها باقی مانده است .از جمله آثار باقی ماندة او کشف المشکلات و ایضاح المعضِلات است که نخستین بار عبدالقادر عبدالرحمان سعدی آن را به عنوان رسالة دکتری در بغداد (١٩٨٦ـ١٩٨٧) با نام الجامع النحوی حیاته و آثاره مع تحقیق کتابه کشف المشکلات و ایضاح المعضلات و علل القراءات المرویة عن الائمة السبعة ، و دیگر بار محمداحمد دالی آن را با نام کشف المشکلات و ایضاح المعضلات در دمشق (١٤١٥) تصحیح و چاپ کرد. کتاب کشف المشکلات جامع العلوم در واقع تفسیر ادبی قرآن به شمار می آید و اقوالی که طبرسی و نسفی از او نقل کرده اند، ظاهراً از همین کتاب بوده است . جامع العلوم در این کتاب علاوه بر مباحث صرف ، نحو، لغت ، آواشناسی و قرائات ، به ذکر شواهدی از احادیث نبوی و شعر عرب نیز پرداخته است (برای نمونه رجوع کنید به جامع العلوم ، ج ١، ص ٨ ـ٩، ٢١، ٦٣، ٨٠ ـ٨١، ٣٠٧، ج ٢، ص ٨٨٤، ١١٧٠؛ نیز رجوع کنید به جُبُوری ، ص ٦٩، ٧٦، ١٠٧ـ ١٠٨، ١١٨، ١٢١، ١٣٦ـ١٣٧، ١٣٩ـ١٤٠، ١٩٥ـ١٩٦). کتاب دیگر جامع العلوم ، شرح اللمع فی النحو اثر ابوالفتح ابن جِنّی (متوفی ٣٩٢) است که به گفتة قفطی (ج ٢، ص ٢٤٨ـ٢٤٩) بسیار موجز و مفید است و نسخة خطی آن در بلغارستان در کتابخانة ملی صوفیه نگهداری می شود ( رجوع کنید به درویش ، ص ١٣٠).

از دیگر کتابهای اوست : الاستدراک علی ابی علی الفارسی ، جامع العلوم (ج ٢، ص ٧٧٣) از کتابی که ناظر به کتاب ابوعلی است نام برده و از آتش گرفتن نصف آن خبر داده که ظاهراً همین کتاب بوده است ؛ الجواهر فی شرح جمل عبدالقاهر ، که شرح الجمل فی النحو عبدالقاهر جرجانی (متوفی ٤٧٤) است ؛ الشامل ؛ و البیان فی شواهد القرآن و المجمل ( رجوع کنید به جامع العلوم ، ج ٢، ص ١٤٩٨؛ یاقوت حموی ، ج ٤، ص ١٧٣٧؛ قفطی ؛ صفدی ، ١٣٢٩؛ سیوطی ، همانجاها). همچنین آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ٤، ص ٢٦٣، ٢٦٨) تفسیرالباقولی یا تفسیرالجامع را به جامع العلوم نسبت داده که ظاهراً همان کتاب کشف المشکلات و ایضاح المعضلات است . احمد راتب نفاخ (ص ٨٤٠ـ٨٦٣)، با ارائة قرائن و شواهد، کتاب اعراب القرآن منسوب به ابواسحاق ابراهیم بن سری زَجّاج (متوفی ٣١١) را از جامع العلوم اصفهانی دانسته است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الثقات العیون فی سادس القرون ، چاپ علی نقی منزوی ، بیروت ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٥؛
(٤) علی بن حسین جامع العلوم ، کشف المشکلات و ایضاح المعضلات ، چاپ محمد احمد دالی ، دمشق ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٥) می فاضل جبوری ، اعراب القرآن الکریم : دراسة فی منهجیة التألیف حتی نهایة القرن السادس الهجری ، بغداد ٢٠٠١؛
(٦) خوانساری ؛
(٧) عدنان درویش ، فهرس المخطوطات العربیة المحفوظة فی المکتبة الشعبیة بصوفیة فی بلغاریا ، ج ٢، دمشق ١٩٧٤؛
(٨) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٩) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٢١، چاپ محمد حجیری ، اشتوتکارت ١٤١١/١٩٩١؛
(١٠) همو، نکت الهمیان فی نکت العمیان ، مصر ١٣٢٩/١٩١١؛
(١١) طبرسی ؛
(١٢) علی بن یوسف قفطی ، انباه الرواة علی انباء النحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢؛
(١٣) عبداللّه بن احمد نسفی ، تفسیرالقرآن الجلیل ، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل ، بیروت : دارالکتاب العربی ، ( بی تا. ) ؛
(١٤) احمد راتب نفاخ ، « کتاب اعراب القرآن المنسوب الی الزجاج »، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق ، (رمضان ١٣٩٣/ اکتبر ١٩٧٣)؛
(١٥) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٩٣.

/ الهه هادیان رسنانی /