حاجِرى ، عیسی‌بن سنجر، از شاعران نیمه نخست قرن هفتم. كنیه او را ابویحیى و ابوالفضل و لقبش را حسام‌الدین ضبط كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٥٠١؛ ابن‌تغرى بردى، ج ٦، ص٢٩٠). وى و اجدادش را از سپاهیان ترك دانسته‌اند (ابن‌تغرى بردى، همانجا؛ فرّوخ، ج ٣، ص ٥٢٦).

حاجرى در ٥٨٢ در شهر اربیل*/ اِربل به‌دنیا آمد و در آنجا پرورش یافت ولى چون از منطقه حاجِر، شهركى در حجاز، فراوان یاد كرده به حاجرى معروف شده است (ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٥٠٤؛ فرّوخ، همانجا).

نزدیك‌ترین منبع به روزگار او وفیات‌الاعیان است كه ابن‌خلّكان (متوفى ٦٨١؛ ج ٣، ص ٥٠١ـ٥٠٣) در آن آورده كه میان او و حاجرى دوستى بوده و حاجرى بسیارى از سروده‌هاى خود را براى او می‌خوانده است. همچنین وى با برادر ابن‌خلّكان دوستى داشته، چنان‌كه اشعارى در وصف فراق او سروده است.

حاجرى به علتى نامعلوم به زندان افتاد و در قلعه خُفْتِیدْكان/ خُفْتید اسیر شد و در ٦٢٦ به قلعه اربل منتقل گردید (رجوع کنید به همان، ج ٣، ص ٥٠٣، ٥٠٥؛ فرّوخ، همانجا). وى پس از رهایى از زندان، در بارگاه امیرمظفرالدین كوكُبورى/ كوكُبرى مورد توجه قرار گرفت و به درویشى گرایید و جامه درویشان بر تن كرد. وى پس از مرگ مظفرالدین در ٦٣٠ از اربل كوچ كرد و در دوره حكومت شمس‌الدین باتكین (امیر اربل از سوى مستنصر عباسى) به آن شهر برگشت. حاجرى در ٦٣٢ـ٦٣٣، با ضربه كارد فردى ناشناس، زخمى شد و روز بعد درگذشت و در گورستان باب‌المیدان اربل به خاك سپرده شد (ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٥٠٣ـ٥٠٤؛ ابن‌كثیر، ج ٧، جزء١٣، ص ١٥٤ـ١٥٥).

حاجرى شاعرى خوش‌بیان بود. الفاظ اشعارش فصیح و تركیباتش عارى از هرگونه پیچیدگى، اما تعابیرش گاه عامیانه است. صنایع لفظى و معنوى در حد اعتدال در شعر او آمده است. شعر حاجرى بیشتر قطعاتى است كه در آن اسامى اماكن حجاز و مفاهیم صوفیانه ذكر شده و محتواى اشعارش مدح، حكمت، وصف‌خمر، موشَّحات و بذله‌گویى است و گاه هجویاتى نیز در اشعار او یافت می‌شود، مانند هجو ابن‌سَمْعون*/ شمعون (طبیب یهودى، متوفى ٦٢٣). در بین اشعارش‌رباعى (الدوبیت) و مَوالیا* نیز دیده می‌شود (ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٥٠١؛ فرّوخ، ج ٣، ص ٥٢٦ـ٥٢٧).

دیوان حاجرى در زمان حیات وى میان مردم رایج بوده، چنان‌كه ابن‌خلّكان نیازى به آوردن نمونه‌هاى شعر او ندیده و فقط ٢٧ بیت از اشعار او را نقل كرده است (رجوع کنید به ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٥٠١ـ٥٠٤). دیوان حاجرى با نام بلبل الغرام الكاشف عن لثام الانسجام در هفت بخش، با عناوین غزل، قصائد فی‌السِّجن، مخمّسات، متفرقات، قصائد فی‌الهجاء، موالیا، الدوبیت، به دست عمربن محمد دمشقى تنظیم شد و در ١٣٠٥ در مطبعة الشرقیة قاهره به چاپ رسید. ابتدا این دیوان در ١٢٠٨ چاپ شد (حاجی‌خلیفه، ج ١، ستون ٧٨٣؛ بروكلمان ، ج ٥، ص ١٧ـ١٨؛ فرّوخ، ج ٣، ص ٥٢٨).

اثر دیگر وى مسارح الغزلان الحاجریة نام دارد كه نسخه خطى آن در كتابخانه دیوان هند موجود است. نسخه‌اى خطى از قصاید متفرقه او، در مجموعه‌اى با نام نزهةالناظر و شرح الخاطر در كتابخانه سلطنتى برلین موجود است (لوت، ج ١، ص ٢٣٩ـ٢٤٠؛ آلوارت، ج ٧، ص ٢٣٨ـ٢٣٩؛ بروكلمان، ج ٥، ص ١٨؛ سركیس، ج ١، ستون ٧٣٢). مجموعه‌اى دیگر با نام القصائد الحجازیات فى مدح خیرالبریات به‌وى نسبت داده شده است (رجوع کنید به بروكلمان، همانجا).

منابع :
(١) ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، قاهره [? ١٣٨٣[ـ١٣٩٢/[? ١٩٦٣[ـ١٩٧٢؛
(٢) ابن‌خلّكان؛
(٣) ابن‌كثیر، البدایة و النهایة، ج ٧، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) كارل بروكلمان، تاریخ‌الادب‌العربى، ج ٥، نقله الی‌العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ١٩٧٥؛
(٥) حاجی‌خلیفه؛
(٦) یوسف‌الیان سركیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) عمر فرّوخ، تاریخ الادب‌العربى، ج ٣، بیروت ١٩٨٩؛

(٨) W.Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen der Handschriften Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin ١٨٨٧-٩٩;
(٩) Otto Loth, A catalogue of the Arabic manuscripts in the Library of the India Office, vol. ١, London ١٨٧٧.

/ محمود مهدوى دامغانى /