بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی ، از نهادهای انقلاب اسلامی ایران با هدف ارائة خدمات رفاهی و فرهنگی به جانبازان و محرومان کشور. بنیاد مستضعفان براساس فرمان امام خمینی (ره ) به شورای انقلاب * ، در اسفند ١٣٥٧ تأسیس شد. هدف اصلی از تأسیس آن ، ادارة داراییهای سلسلة پهلوی (رجوع کنید به پهلوی * ، خاندان ) و وابستگان ، و بهره برداری از آنها در جهت بهبود وضع افراد بی بضاعت بود ( بنیاد ، ش ١١٥، ص ١١). در مرداد ١٣٥٨، بنیاد مستضعفان به شمارة ١٩٨٣ در ادارة ثبت شرکتها و مالکیت صنعتی به ثبت رسید. اعضای مؤسس آن چندتن از دولتمردان و اعضای شورای انقلاب بودند و سرمایة اولیة بنیاد بیش از یکصد میلیون ریال ، تعیین شد (همانجا). اهداف کلان بنیاد مستضعفان براساس فرمانهای امام خمینی در اسفند ١٣٥٧، مرداد ١٣٦٣ و فروردین ١٣٦٥ و طبق اساسنامة بنیاد (مصوب ٢١/٢/١٣٥٩) عبارت است از: سرمایه گذاری و بهره برداری اقتصادی مطلوب و مناسب از کلیة داراییهای بنیاد در چارچوب قوانین کشور؛ تأمین اشتغال و ایجاد مسکن برای محرومان جامعه ؛ کمک به تأمین بودجة طرح فرهنگی ویژة فرزندان شهدا، جانبازان ، مفقودان و اسیران جنگ ؛ و ارائة کمک بلاعوض به فقرا (همان ، ش ١١١، ص ٣٢ـ٣٣). در ١٣٥٨ش شورای انقلاب آیت الّله سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی را مسئول رسیدگی به امور بنیاد کرد (همان ، ش ١١٥، ص ١١).

بنیاد در شروع فعالیت خود، اموال خاندان پهلوی و وابستگان آنها را به منظور تحقق اهداف تعیین شده شناسایی و تملک کرد و سعی نمود با ساماندهی این اموال از آن به نفع محرومان و مستضعفان استفاده کند. از نخستین اقدامات بنیاد مستضعفان در ١٣٥٨ ش کمک به سیل زدگان جنوب کشور بود. در ١٣٥٩ ش ، به دنبال بروز برخی نابسامانیها در پی هشدار امام خمینی (ره )، هیئتی مسئول رسیدگی به عملکرد بنیاد تا آن زمان شد (همان ، ش ١١٥، ص ١٢). در شهریور ١٣٥٩، محمدعلی رجایی * ، نخست وزیر وقت ، از سوی امام خمینی سرپرست بنیاد شد (همان ، ش ١١٥، ص ١٣؛ امام خمینی ، ج ٧، ص ٥٣١). پس از شهادت رجایی در ١٣٦٠ ش ، میرحسین موسوی ، نخست وزیر وقت ، به فرمان امام خمینی مسئول بنیاد مستضعفان شد ( بنیاد ، ش ١١٥، ص ١٥). در ١٧ بهمن ١٣٦٧، و در پی دستور امام خمینی مبنی بر رسیدگی به امور جانبازان ، نام «بنیاد مستضعفان » به «بنیاد جانبازان انقلاب اسلامی » تغییر یافت و امکانات و فرصتهای شغلی بنیاد در اختیار جانبازان قرار گرفت (همان ، ش ١١٢ و ١١٣، ص ٦ـ٧، ش ١١٥، ص ٦ـ ٨، ١٨). پس از درگذشت امام خمینی (در خرداد ماه ١٣٦٨) آیت الله خامنه ای ، مقام رهبری ، طی حکمی (١٥/٦/١٣٦٨ ش ) با تغییر نام بنیاد به «بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی » محسن رفیق دوست را به ریاست بنیاد منصوب کردند (همان ، ش ٣، ص ٢).در مهر ١٣٧٠، اساسنامة جدید بنیاد به تصویب مقام رهبری رسید. براساس این اساسنامه ساختار بنیاد تغییر کرد، و به دو بخش اقتصادی و جانبازان تقسیم شد. این تشکیلات زیرنظر مقام رهبری ، و براساس قوانین حاکم بر بخش خصوصی اداره می شود (رفیق دوست ، ش ٦٣ و ٦٤، ص ٣).

بخش اقتصادی . عهده دار فعالیتهای اقتصادی و تولیدی برای تحصیل منابع مالی لازم ، جهت تأمین نیازهای جانبازان و محرومان است و این معاونتها و سازمانها را شامل می شود: ١) معاونت اقتصادی و برنامه ریزی ، عهده دار تعیین خط مشی ، اجرای فعالیتهای اقتصادی ، برنامه ریزی ، خدمات امور مالی ، آمار و اطلاعات و برنامه و بودجه ؛
٢) معاونت امور محرومان و مستضعفان ، مسئول ارائة کمکها و خدمات به افراد محروم جامعه (نیز رجوع کنید به سطور آخر مقاله )؛
٣) معاونت اموال و داراییها، مسئول ادارة همة امور مربوط به اموال منقول و غیرمنقولِ متعلق به بنیاد، ازمرحلة شناسایی تا مرحلة تملک و سپس بهره برداری . این معاونت مؤسسات ذیل را زیر پوشش دارد: دفتر تحقیق و استرداد، مأمور شناسایی اموال منقول و غیرمنقول محکومان دادگاههای انقلاب اسلامی تا مرحلة تنفیذ احکام و درآمدن به مالکیت بنیاد؛
مؤسسة اموال منقول ، مأمور جمع آوری ، نگهداری و ادارة اموال منقول خاندان پهلوی و وابستگان به آنها (از قبیل اشیای عتیقه ، فرشهای نفیس ، جواهرات )؛
مؤسسة املاک و مستغلات ، عهده دار ادارة امور بیمه املاک و مستغلات بنیاد در سطح کشور؛
بنیاد علوی ، برای رسیدگی به املاک بنیاد * پهلوی ؛
مؤسسة مطالعات تاریخ معاصر ایران ، برای پژوهش در زمینة تحولات سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و فکری تاریخ معاصر ایران و ارائة خدمات به پژوهشگران در این حوزه («مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران »، ص ٢٧١)؛
و مؤسسة مالی و اعتباری بنیاد، مؤسسه اقتصادی و غیرانتفاعی (رفیق دوست ، ش ٧٣ و ٧٤، ص ١)؛
٤) معاونت امور مجلس و حقوقی ، مسئول رسیدگی به پرونده های بلاتکلیف ، اموال توقیفی و تحت سرپرستی یا دارای احکام معارض و نیز ایجاد ارتباط لازم با مجلس شورای اسلامی و کمیسیونهای ذیربط .

علاوه بر معاونتها، این سازمانهای تخصصی اقتصادی نیز از واحدهای تابعة بخش اقتصادی است : سازمان صنایع ، معادن و فرآورده های نفتی که تا ١٣٧٤ش ، ١٢٠ شرکت صنعتی ، از جمله نساجی (٢٥%)، نوشابه سازی (٤٤%) و تولید الیاف (٣٠%) در اختیار داشت ، در بخشهایی از صنعت کشور سهم قابل ملاحظه ای دارد. این سازمان تأمین کنندة عمدة منابع مالی برنامه های ویژة جانبازان است (همو، ش ٦٣ و ٦٤، همانجا)؛
سازمان کشاورزی که عمدة مراکز کشت و صنعت و اغلب دامداریهای بزرگ را تحت پوشش خود دارد (همانجا) تا ١٣٧١ش دارای دویست هزار هکتار زمین مرغوب مشتمل بر ٢٢٢ مزرعة کشاورزی (در قالب ٤٩ شرکت و مؤسسه )، بیست هزار هکتار باغِ ٢٦٠ قطعه ای (در قالب ٤١ شرکت و مؤسسه )، دهها مرغداری و دامپروری شامل چهار هزار رأس دام (در قالب ٢٥ شرکت و مؤسسه ) و چند کشتی ماهیگیری بوده است (آیت الله زاده ، ص ٥ـ٦)؛
سازمان عمران و مسکن که تا ١٣٧١ش ، ٣٧ شرکت ساختمانی و مقاطعه کاری در زمینه های ساختمانی ، عمرانی ، پیمانکاری ، خدماتی و تولیدی در اختیار داشته است به حل وفصل مسائل مالی و اختلافات بین بنیاد و وزارت مسکن و شهرسازی ، انجام رساندن طرحهای نیمه کارة شرکتهای زیرپوشش ، توافقهای جدید با شهرداری دربارة زمینهای متعلق به بنیاد، مذاکره با شرکتهای خارجی ساختمانی و عمرانی ، می پردازد؛
سازمان سیاحتی و تفریحی که بر ادارة هتلها، واحدهای تفریحی ، خدمات مسافرتی و نیز مجتمع بین المللی ایرانگردی و جهانگردی آزادی (آیتو) و مؤسسات انتشاراتی و تبلیغاتی نظارت دارد. بیشتر هتلهای ممتاز، مراکز تفریحی و ورزشی کشور تحت پوشش این سازمان است (رفیق دوست ، ش ٦٣ و ٦٤، همانجا؛
غمخوار،ص ٣)؛
سازمان حمل ونقل دریایی و جاده ای که خدمات حمل ونقل در داخل و خارج از کشور را به عهده دارد. این سازمان حجم قابل ملاحظه ای از حمل ونقل کالا (٣ میلیون تن بار در سطح بین المللی در ١٣٧٣ ش و تا ٢٠ الی ٢٥% کل واردات کشور در ١٣٧٠ ش ) را انجام می دهد. همچنین ، از ١٣٧٣ ش خط هوایی «بنیاد ایر» با ده فروند هواپیما آغاز به کار کرده است (رفیق دوست ، ش ٦٣ و ٦٤، همانجا؛
بنیاد ، ش ١، ص ٣)؛
سازمان بازرگانی که از طریق واردات ، موادغذایی و صنعتی مورد نیاز کشور را تأمین می کند (رفیق دوست ، ش ٦٣ و ٦٤، همانجا).

بخش امور جانبازان . که زیرنظر قائم مقام ریاست بنیاد در امور جانبازان اداره می شود و عهده دار ارائة خدمات لازم به جانبازان در معاونتهای ذیل است : معاونت بهداشت و درمان ، که بهره گیری مطلوب از توان پزشکی داخل و خارج کشور برای درمان جانبازان ، برنامه ریزی امور ویژة جانبازان از طریق تأسیس مراکز ضایعات نخاعی ، بهداشت روانی ، مراقبت از آسیب دیدگان از سلاحهای شیمیایی ، و کارگاههای تولید وسایل و ابزارهای توانبخشی ، از وظایف اصلی آن است ؛
معاونت آموزش و اشتغال ، که وظیفة آموزش عملی و فنی جانبازان در سطوح مختلف تحصیلی و فراهم آوردن زمینه های اشتغال آنان را برعهده دارد؛
معاونت امور فرهنگی ، اجتماعی و هنری ، که با مدیریتهای گوناگون نیازهای فرهنگی جانبازان را تأمین می کند؛
معاونت برنامه ریزی و هماهنگی ، که وظیفة آن تدوین و ارائة برنامه های کوتاه مدت و بلندمدت در زمینة ارائة خدمات به جانبازان و هماهنگی فعالیتهای بنیاد در سطح استانی است ؛
معاونت پشتیبانی و خدماتی مهندسی ، که عهده دار خدمات پشتیبانی ، رفاهی و فنی جانبازان و کارمندان بنیاد است و نظارت بر نحوة توزیع کالاها و ملزومات موردنیاز جانبازان از جمله فعالیتهای آن است ؛
معاونت مالی و اداری امور جانبازان که مسئولیت ارائة خدمات مالی و اداری به همة معاونتها و واحدهای تابع بنیاد را در امور جانبازان برعهده دارد.

در ساختار تشکیلاتی بنیاد، مدیریت روابط عمومی که از سایر بخشها و معاونتها مستقل است ، فعالیتهای ارتباطی و انتشاراتی و تبلیغاتی را به عهده دارد. در سال ١٣٧٦، در اساسنامة بنیاد اصلاحاتی صورت گرفت و معاونت امور محرومان و مستضعفان بخش مستقلی شد.

منابع :
(١) حسین آیت الله زاده ، «نگاهی به عملکرد و برنامه های سازمان کشاورزی بنیاد» (مصاحبه )، ش ٥ (مهر ١٣٧١)؛
(٢) بنیاد ، سال ٩، ش ١١١ (آبان ١٣٦٧)، ش ١١٢ و ١١٣ (آذر ١٣٦٧)، ش ١١٥ (اسفند ١٣٦٧)، ش ١ (مرداد ١٣٧١)، ش ٣ (شهریور ١٣٧١)؛
(٣) روح الله خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، صحیفة نور ، ج ٧، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٤) محسن رفیق دوست ، «ایران امن ترین مکان برای سرمایه گذاری است » (مصاحبه )، بنیاد ، ش ٦٣ و ٦٤ (اردیبهشت ١٣٧٤)؛
(٥) همو، «شکستن انحصار بانکداری موجب رقابت سالم می شود» (مصاحبه )، بنیاد ، ش ٧٣ و ٧٤ (مهر ١٣٧٤)؛
(٦) اکبر غمخوار، «برنامه های سازمان سیاحتی برای احداث هتلهای جدید و جلب توریست » (مصاحبه )، بنیاد ، ش ٣ (شهریور ١٣٧١)؛
(٧) «مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران : اهداف و عملکرد آن »، تاریخ معاصر ایران ، سال ١، ش ١ (بهار ١٣٧٦).

/ منیژه ربیعی /