دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٦٩٧
حازِمى ، حسن بن خالد، فقیه، ادیب و صاحبمنصب در منطقه یمن. وى در ١١٨٨ (زباره یمنى، ج ١، ص ٣٢٣) یا ١١٧٠ (صدیق حسنخان، ص ٢٦٤؛ بیطار، ج ١، ص ٤٨٥) در هجرة ضَمَد واقع در عسیر* به دنیا آمد. حازمى از اعقاب امام حسن مجتبى علیهالسلام و از طایفه حَوازِمه بهشمار میرود (رجوع کنید به زباره یمنى، همانجا). در عصر او مدارس دینى پررونق بود (همان، ج ١، ص ٣٢٤). وى نزد استادانى چون قاضى احمدبن عبداللّه ضَمَدى تهامى درس خواند و در زمانى كوتاه، در تفسیر و حدیث و فقه صاحبنظر شد، ولى پس از مدتى فقط به قرآن و حدیث پرداخت (همان، ج ١، ص ٣٢٣). حازمى به حرمت تقلید معتقد بود و رسالهاى در این باره تألیف كرد. به نظر او، عامه مردم، همانند صحابیان در صدر اسلام، امكان دستیابى به احكام شرعى را دارند و ازاینرو، مردم را از آموزش فقه تمام مذاهب اسلامى منع میكرد. این امر به مخالفت طرفداران تقلید و عالمان معاصر با وى انجامید (صدیق حسنخان؛ بیطار، همانجاها؛ زباره یمنى، ج ١، ص ٣٢٤).
حازمى وزیر و مشاور حاكم عسیر، حمود بن محمود، شد تا جاییكه حمود كارهاى خود را غالبآ با مشورت وى انجام میداد (بیطار؛ زباره یمنى، همانجاها). حازمى همچنین امیر منطقه صبیا و فرمانده لشكر و متولى جنگ گردید و حدود شرعى را خود مستقلا اجرا میكرد (بیطار، همانجا؛ فؤاد حمزه، ص ٣٥٩). او در بیش از بیست جنگ شركت كرد و شجاعت بسیارى از خود نشان داد (زباره یمنى، همانجا) و حتى بعد از فوت حمود بن محمد و اسارت فرزندش احمد بن حمود در جنگ با تركان عثمانى، دست از جنگ برنداشت. وى، بهرغم پیروزیهاى نخستین، سرانجام به دست نیروهاى عثمانى در ١٢٣٤ یا ١٢٣٥ در محلى به نام شَكّر در سَراة كشته شد (صدیق حسنخان؛ بیطار، همانجاها؛ زبارهیمنى، ج ١، ص ٣٢٦ـ٣٢٧).
از دیگر آثار حازمى است: رسالهاى فقهى درباره واجب نبودنِ جَهْر (آشكار خواندن) بسماللّه در نمازهاى جهریه؛ رساله قوت القلوب بمنفعة توحید علّام الغیوب، درباره توحید عملى و رد عقاید عامه مردم كه منافى با توحید در عبادت است؛ شرحى ناتمام بر منظومه حدیثىعمدةالاحكام، اثر عبداللّهبن محمد امیر؛ نثرالدرر، كه شرحى است بر منظومه محمدسعید سفر، عالم مدینه؛ مجموعهاى از محاورات و مناظرات او با عالمان؛ و مجموعه اشعار، از جمله قصیدهاى در مدح شریف حمود (رجوع کنید به زباره یمنى، ج ١، ص ٣٢٤ـ٣٢٦؛ زركلى، ج ٢، ص ١٨٩).
منابع :
(١) عبدالرزاقبن حسن بیطار، حلیة البشر فى تاریخ القرن الثالث عشر، چاپ محمد بهجة بیطار، بیروت ١٤١٣/١٩٩٣؛
(٢) محمد زباره یمنى، نیل الوَطَر من تراجم رجال الیمن فى القرن الثالث عشر، (قاهره) ١٣٤٨ـ١٣٥٠، چاپ افست صنعا (بیتا.)؛
(٣) خیرالدین زركلى، الاعلام، بیروت ١٩٩٩؛
(٤) صدیق حسنخان، التّاج المُكَلَّل من جواهر مآثر الطّراز الآخر و الاوّل، چاپ ابراهیم شمسالدین، بیروت ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(٥) فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ریاض ١٣٨٨/١٩٦٨.
/ مریم حسینى آهق /