حسینى سَنْبْهَلى (حسینى سَنبَلى) ، میرحسین‌دوست، متخلص به حسینى، مؤلف، تذكره‌نویس و شاعر فارسی‌گوى شبه‌قاره در قرن دوازدهم. پدرش، مولوى سید ابوطالب، و اصل وى از سَنْبهَلِ/ سَنبَل هند بود (استورى، ج ١، بخش ٢، ص ٨٣٣). از تاریخ تولد و وفات و نیز از ابتداى زندگى او اطلاعى در دست نیست. وى، به نوشته خودش (ص ٣)، در نوزده سالگى براى تحصیل علم به شاه‌جهان‌آباد (دهلى) رفت و شاگرد شخصى به نام شیخ فضل‌اللّه شد. در آنجا مدت زیادى به فراگیرى علوم ادبى پرداخت و با ادبا و فضلاى بسیارى هم‌نشین شد تا آنجا كه در فن شعر مهارت یافت و در همانجا، بنابه درخواست دوستانش، مجموعه‌اى از احوال شعرا و ادبا و فضلا را با نام تذكره حسینى تألیف كرد. در ١١٧٣ به بَریلى رفت و تشریح نادر یا تشریح‌الحروف را درباره دستورزبان فارسى نوشت (رجوع کنید به نقوى، ص ٣١٧؛ منزوى، ج ١، ص ٨١١ـ٨١٢). در ١٢٠٣ نیز مختصر تیمورنامه یا تَمُرنامه منثور را نوشت، كه نسخه منثور كوتاه‌شده‌اى از تیمورنامه منظوم ملاعبداللّه هاتفى خرجردى*، شاعر قرن دهم، است. تیمورنامه هاتفى، به تقلید از خمسه نظامى، و در وصف و تمجید تیمور و خاندان او نوشته شده است و وقایع تاریخى آن عصر و فتوحات و تاریخ تیمورى را دربردارد. این كتاب داراى اهمیت ادبى است، ولى اهمیت تاریخى چندانى ندارد (رجوع کنید به منزوى، ج١٠، ص ١٦٣). تذكره حسینى، مهم‌ترین اثر او، مشتمل است بر شرح‌حال ٥٦٤ تن از شعرا، فضلا، ملوك و عرفاى متقدم و معاصر مؤلف، كه از روى حرف اول نام یا تخلص آنها به شكل الفبایى ترتیب یافته است. در ابتدا شرح‌حال حضرت على علیه‌السلام آمده و پس از آن، تذكره از ابوالحسن خرقانى آغاز شده و با یوسفى طبیب خراسانى به‌پایان رسیده است. مؤلف در ذیل نام حضرت امیر علیه‌السلام بیش از بقیه به ذكر فضائل و حكایتها پرداخته و در نقل مطالب از دو منبع مناقب مرتضوى و مصابیح‌القلوب نام‌برده (رجوع کنید به ص ٤، ٦)، اما درباره دیگران از هیچ منبعى یاد نكرده است. همچنین به ابیاتى از دیوان منسوب به حضرت على علیه‌السلام اشاره كرده است (رجوع کنید به ص ١٤). شرح حال بیشتر عرفا در این تذكره به‌تفصیل آمده و حكایاتى درباره ایشان نقل شده است. مؤلف شرح‌حال مختصرى از بسیارى از شعراى متقدم تا معاصرش ذكر كرده است، عمدتآ بدون آوردن وقایع مهم زندگى، سال تولد و وفات ایشان. فقط در ذیل نام ٥١ نفر، سال وفاتشان را ذكر كرده است (نقوى، ص ٣١٩؛ براى نمونه رجوع کنید به حسینى سنبهلى، ص ١٩٤، ٢١٤، ٢٥٣). وى افراد را باآوردن یكى دو بیت یا یك رباعى از اشعارشان معرفى نموده و لطایف و حكایات طنزآمیز و جالب‌توجهى از آنان نقل كرده است كه با عنایت به توضیح او در دیباچه (ص ٣)، یكى از هدفهایش در تألیف این كتاب، گردآورى همین حكایات بوده است. او به مدح بیشتر شاعران پرداخته و همه را در فن شعر ستوده است. مؤلف، ذیل حرف ح، نمونه‌اى از اشعار خود را نیز آورده ولى آنها را درخور مقایسه با اشعار شاعران بزرگ ندانسته است (رجوع کنید به ص ١١١ـ١١٢). تألیف این كتاب، بنابر مادّه تاریخ آن، در ١١٦٣ به پایان رسیده است. حسینى این تذكره را با نام و مدح شاه شرف‌الدین محمود، از عرفاى زمان خود، به پایان برده و شكر كرده كه شرف‌الدین محمود كتابش را به دیده قبول نگریسته است. از تذكره حسینى نسخه‌هاى خطى متعدد موجود است (براى آگاهى از نسخ خطى آن رجوع کنید به استورى، ج ١، بخش ٢، ص ٨٣٣). تذكره حسینى در ١٢٩٢ در لكهنو چاپ سنگى شده است. گفتنى است كه مؤلف در شرح احوال شاعران و حتى در ضبط اشعار و دیگر اطلاعات، دقت نكرده و اشعار برخى شاعران را به نام برخى دیگر ثبت كرده است (رجوع کنید به گلچین معانى، ج ١، ص ٢١٢ـ٢١٣).

منابع :
(١) میرحسین‌دوست حسینى سنبهلى، تذكره حسینى، چاپ سنگى (لكهنو ١٢٩٢)؛
(٢) احمد گلچین معانى، تاریخ تذكره‌هاى فارسى، تهران ١٣٦٣ش؛
(٣) احمد منزوى، فهرست مشترك نسخه‌هاى خطى فارسى پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش؛
(٤) علیرضا نقوى، تذكره‌نویسى در هند و پاكستان، تهران ١٣٤٣ش؛

(٥) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol. ١. pt. ٢, London, ١٩٧٢.

/ هلن خوش‌چین‌گل /