جَعفریه ، نام‌ مشترك‌ چند فرقه اسلامی‌. مهم‌ترین‌ كاربرد این‌ واژه‌، اطلاق‌ آن‌ بر پیروانی‌ از امام‌ جعفرصادق‌ علیه‌السلام‌ است‌ كه‌ پس‌ از حضرت‌، به‌ فرزندش‌، امام‌ موسی‌كاظم‌، تا امام‌ دوازدهم‌، حضرت‌ مهدی‌، علیهم‌السلام‌ گرویدند. این‌ معنای‌ جعفریه‌ بر مذهب‌ امامیه اثناعشریه‌ منطبق‌ است‌. چون‌ بسیاری‌ از احادیث‌ فقهی‌ شیعه‌ از آن‌ حضرت‌ روایت‌ شده‌ و مستندات‌ فقه‌ شیعه‌ از ایشان‌ بیش‌ از سایر امامان‌ نقل‌ شده‌ است‌، فقه‌ شیعه‌ را فقه‌ جعفری‌ و مذهب‌ امامیه‌ را مذهب‌جعفری‌ نامیده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به دلائل‌الامامة، ص‌٢٤٧؛ ابن‌عَطیه‌، ص‌ ٦٣؛ مجلسی‌، ج‌٤٧، ص‌ ٩؛ كاشف‌الغطاء، ص‌١٠٠ـ١٠٤؛ د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌؛ > دایرة المعارف‌ دین‌ <، ج‌ ١٣، ص‌ ٢٦٢). این‌ عنوان‌ در دوران‌ حیات‌ امام‌ جعفرصادق‌ علیه‌السلام‌ نیز به‌كار می‌رفته‌ است‌، چنان‌ كه‌ فردی‌ به‌ امام‌ خبر داد كه‌ شیعیان‌ را جعفریه‌ می‌نامند و حضرت‌ یادآوری‌ كردند كه‌ تنها معدودی‌ از پیروان‌ من‌ استحقاق‌ این‌ انتساب‌ را دارند (كلینی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٧٧؛ كشی‌، ص‌٢٥٥؛ مجلسی‌، ج‌٦٥، ص‌١٦٦؛ نیز رجوع کنید به كلینی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٦٣٦؛ ابن‌بابویه‌، ١٤٠١، ج‌١،ص‌٢٥١؛ حرّعاملی‌، ج‌٨،ص‌٤٣٠؛ مجلسی‌،ج‌٤٧،ص‌٣٩٣).

بر این‌ اساس‌، بسیاری‌ از كتابهای‌ فقهی‌ یا اصولی‌ یا كلامی‌، كه‌ در معرفی‌ یا اثبات‌ عقاید این‌ مذهب‌ نوشته‌ شده‌ است‌، نام‌ جعفریه‌ را در عنوان‌ خود دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌١، ص‌١١٩، ٢٧٦، ج‌ ٢، ص‌ ١٧٩ـ١٨٠، ١٨٦، ٢٤٤؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٥٦؛ محمدهادی‌ امینی‌، ص‌ ١٦٣، ٢٨٤، ٣٠٥، ٣١٤).

گروهی‌ از غالیان‌، به‌ پیروی‌ از عبدالرحمان‌بن‌ محمد، از متكلمان‌شیعه‌، معتقدبه‌غیبت‌ و رجعت‌امام‌صادق‌علیه‌السلام‌ شده‌ و شهادت‌آن‌ حضرت‌ را انكار كرده‌اند. این‌ گروه‌ در تاریخ‌به‌ جعفریه واقِفه‌ معروف‌اند ( رجوع کنید به ابوحاتِم‌ رازی‌، قسم‌ ٣، ص‌٢٨٩ـ ٢٩٠؛ ابن‌ندیم‌، ص‌٢٤٧؛ شهرستانی‌، ج‌١، ص‌٢٧١ـ٢٧٣). عبدالحسین‌ امینی‌، صاحب‌ الغدیر، غالیانی‌ چون‌ مُغیرهبن‌ سعید و بَیان‌بن‌ سَمعان‌ را نیز جعفریه‌ نامیده‌است‌ ( رجوع کنید به ج‌٢، ص‌٢١١ و پانویس‌١).

عنوان‌ جعفریه‌ بر پیروان‌ جعفربن‌ حَرْب‌ همدانی‌ (متوفی‌ ٢٣٦) و جعفربن‌ مُبَشِّر ثَقَفی‌ (متوفی‌ ٢٣٤) نیز اطلاق‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به عبدالقاهربن‌طاهر بغدادی‌، ص‌١٦٧؛ عضدالدین‌ ایجی‌، ص‌٤١٦؛ برای‌ آگاهی‌ از آرای‌ آن‌ دو رجوع کنید به جعفربن‌ حرب‌ * ؛ جعفربن‌ مبشّر * ).

برخی‌ ملل‌ و نِحَل‌نویسان‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به اشعری‌، ص‌ ١٠١؛ فخررازی‌، ص‌ ٦٨ و اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ ١٦٣)، معتقدان‌ به‌ امامت‌ جعفر كذّاب‌ (متوفی‌ ٢٧١)، برادر امام‌ حسن‌ عسكری‌ علیه‌السلام‌، را جعفریه‌ نامیده‌اند (نیز رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، ١٣٦٣ ش‌، ص‌ ٥٥؛ ابن‌قِبه‌ رازی‌، ص‌ ١٩٨؛ فخررازی‌، ص‌ ٦٨ و پانویس‌ ٢؛ مدرسی‌ طباطبائی‌، ص‌ ١١٥ و پانویس‌ ١٦٣؛ برای‌ آرا و فرقه‌های‌ ذیل‌ آن‌ رجوع کنید به جعفربن‌ علی‌ * ).

همچنین‌ شاخه‌ای‌ از بُهرۀ داوودیه‌، از اسماعیلیان‌ كه‌ به‌ مذهب‌ اهل‌ سنّت‌ روی‌ آوردند، جعفریه‌ نامیده‌شده‌اند. این‌ شاخه‌ منسوب‌ است‌ به‌ فردی‌ به‌ نام‌ جعفر از مردم‌ شیراز كه‌ در قرن‌ نهم‌ می‌زیست‌ (دفتری‌، ص‌٣٤٢ـ٣٤٣، ٣٤٩؛ > دایرة المعارف‌ دین‌ <، ج‌ ١٣، ص‌٢٥٩).

عنوان‌ جعفری‌ بر فرزندان‌ و نوادگان‌ جعفر طیار (متوفی‌ سال‌ هشتم‌ هجرت‌) نیز اطلاق‌ شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٦٦ـ٦٧؛ مجلسی‌، ج‌ ٥٠، ص‌ ٢٣٢).

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) ابن‌بابویه‌، كتاب‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه، چاپ‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، بیروت‌ ١٤٠١/١٩٨١؛
(٣) همو، كمال‌الدین‌ و تمام‌النعمة، چاپ‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٤) ابن‌عطیه‌، المناظرات‌ بین‌ فقهاء السنة و فقهاء الشیعة، چاپ‌ صالح‌ وردانی‌، بیروت‌ ١٤١٩/١٩٩٩؛
(٥) ابن‌قبه‌ رازی‌، النقض‌ علی‌ أبی‌ الحسن‌ علی‌ بن‌ احمدبن‌ بشار فی‌الغیبة، در حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مكتب‌ در فرآیند تكامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فكری‌ تشیع‌ در سه‌ قرن‌ نخستین‌، ترجمه هاشم‌ ایزدپناه‌، نیوجرسی‌ ١٣٧٥ ش‌؛
(٦) ابن‌ندیم‌؛
(٧) ابوحاتم‌ رازی‌، كتاب‌ الزینة فی‌ الكلمات‌ الاسلامیة العربیة، قسم‌ ٣، چاپ‌ عبداللّه‌ سلوم‌ سامرائی‌، در عبداللّه‌ سلوم‌ سامرائی‌، الغلو و الفرق‌ الغالیة فی‌ الحضارة الاسلامیة، بغداد ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٨) سعدبن‌ عبداللّه‌ اشعری‌، كتاب‌ المقالات‌ و الفرق‌ ، چاپ‌ محمدجواد مشكور، تهران‌ ١٣٦١ ش‌؛
(٩) عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، خاندان‌ نوبختی، تهران‌ ١٣٥٧ ش‌؛
(١٠) عبدالحسین‌ امینی‌، الغدیر فی‌ الكتاب‌ و السنة والادب، ج‌ ٢، بیروت‌ ١٣٩٧/١٩٧٧؛
(١١) محمدهادی‌ امینی‌، معجم‌ المطبوعات‌ النجفیة: منذ دخول‌ الطباعة الی‌ نجف‌ حتی‌ الان‌ ، نجف‌ ١٣٨٥/١٩٦٦؛
(١٢) اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة العارفین‌ ، ج‌ ١، در حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ ٥؛
(١٣) عبدالقاهربن‌ طاهر بغدادی‌، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌: مكتبة محمدعلی‌ صبیح‌ و اولاده‌، [ بی‌تا. (؛
(١٤) حرّ عاملی‌؛
(١٥) دلائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ محمدبن‌ جریرطبری‌ آملی‌، قم‌: مؤسسه‌ البعثه‌، ١٤١٣؛
(١٦) سمعانی‌؛
(١٧) محمدبن‌ عبدالكریم‌ شهرستانی‌، الملل‌ و النحل، چاپ‌ احمد فهمی‌ محمد، قاهره‌ ١٣٦٧ـ ١٣٦٨/ ١٩٤٨ـ١٩٤٩، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ) بی‌تا. (؛
(١٨) عبدالرحمان‌بن‌ احمد عضدالدین‌ ایجی‌، المواقف‌ فی‌ علم‌ الكلام، بیروت‌: عالم‌الكتب‌، ) بی‌تا. (؛
(١٩) محمدبن‌ عمر فخررازی‌، اعتقادات‌ فرق‌ المسلمین‌ و المشركین، چاپ‌ محمد معتصم‌باللّه‌ بغدادی‌، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٢٠) علی‌ كاشف‌ الغطاء، كتاب‌ أدوار علم‌ الفقه‌ و أطواره‌ ، بیروت‌ ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٢١) محمدبن‌ عمر كشی‌، اختیار معرفه الرجال، ) تلخیص‌ ] محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد ١٣٤٨ ش‌؛
(٢٢) كلینی‌؛
(٢٣) مجلسی‌؛
(٢٤) حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مكتب‌ در فرآیند تكامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فكری‌ تشیع‌ در سه‌ قرن‌ نخستین‌ ، ترجمه هاشم‌ ایزدپناه‌، نیوجرسی‌ ١٣٧٥ ش‌؛

(٢٥) Farhad Daftary, The Ismailis: their history and doctrines , Cambridge ١٩٩٥;
(٢٦) The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s.vv. "Ithna ـ Ashariyah" (by Seyyed Hossein Nasr),"Isma iliyah" (by Wilferd Madelung) ;
(٢٧) TDVIA , S.V. "Ca`feriyye" (by Hayreddin Karaman).

/ مریم‌ كیانی‌فرید /