دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٥٢١
حمدان، جمال ، حمدان، جمال محمود صالح، جغرافىدان و محقق و متفكر مصرى. او در ١٣٠٧ش/ ١٩٢٨ در استان قليوبيه مصر متولد شد. در ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨ در رشته جغرافيا از دانشگاه فؤاد اول (قاهره كنونى) ليسانس گرفت. در ١٣٣٢ش/ ١٩٥٣ از پاياننامه خود درباره جمعيت در مركز دلتاى رود نيل دفاع كرد و از دانشكده ادبيات دانشگاه ريدينگ انگلستان در رشته جغرافيا دكترى گرفت. پس از بازگشت به مصر، در گروه جغرافياى دانشكده ادبيات به تدريس پرداخت (يوسف، ج ١، ص ١١١). در ١٣٣٦ش/ ١٩٥٧ كتاب >برخى جنبههاى جغرافياى شهرى خرطوم< را به انگليسى و در ١٣٣٧ش/ ١٩٥٨ كتابهاى دراسة فى جغرافية المدن، الشخصية و الوحدة الاقليمية فىالعالمالعربى، و دراسات فىالعالمالعربى را منتشر نمود (همان، ج١،ص١١٢). در ١٣٤٢ش/ ١٩٦٣ از سمت استادى خود استعفا كرد تا فرصتى براى تحقيق و نوآورى داشته باشد (زمل، ج ٧، جزء١٠، قسم ١، ص ١٩٧؛ لمعى مطيعى، ١٤٢٣، ص ٤٤٠). او بقيه عمر خود را در انزوا به مطالعه و تأليف مقاله و كتاب به سر برد و فقط با رئيس انتشارات عالمالكتب، براى چاپ مقالهها و كتابهايش، مناسبات داشت. برخى كتابهايى كه حمدان منتشر كرد عبارتاند از: بِتْرولالعرب و المدينةالعربية، هر دو در ١٣٤٣ش/ ١٩٦٤؛ افريقياالجديدة در ١٣٤٥ش/ ١٩٦٦؛ كتاب اليهود انثروبولوجيا در ١٣٤٦ش/ ١٩٦٧؛ اَنْماط مِن ْالبيئات در ١٣٤٩ش/ ١٩٧٠؛ و الجمهورية العربية الليبية ١٣٥٢ش/ ١٩٧٣. در ١٣٥٣ش/ ١٩٧٤ در كتاب ٦ اكتوبر فى الاستراتجية العالمية، كه پس از پيروزى ١٣٥٢ش/١٩٧٣ اعراب بر رژيم اشغالى نوشت، انورسادات را بسيار مدح كرد، ولى پس از پيمان كمپ ديويد نظر خود را درباره وى تغيير داد. در ١٣٥٤ش/١٩٧٥ كتاب قناةالسويس را منتشر كرد (يوسف، ج ١، ص ١١١ـ١١٢). در ١٣٥٨ش/ ١٩٧٩ جايزه تشويقى كشور (جائزةالدولةالتَشْجيعيه) به وى تعلق گرفت (سعيد جودة سحار، ج ١، ص ٣٤٤). در ١٣٥٩ش/ ١٩٨٠ كتاب شخصية مصر را در چهار هزار صفحه نوشت كه از مهمترين تأليفات اوست و دانش دايرةالمعارفى او در اين كتاب بهوضوح مشاهده مىشود. اين كتاب، كه بر پايه تحليلهاى جغرافيايى نوشته شده، تفسيرجديدى از تاريخ مصر است (لمعى مطيعى، ١٤٢٣، ص ٤٣٧ـ ٤٣٨، ٤٤٣؛ همو، ١٤٢٧، ص ١٨١). در ١٣٦١ش/ ١٩٨٢ كتاب استراتيجية الاستعمار و التحرير را به چاپ رساند (يوسف، ج ١، ص ١١٢). در ١٣٦٥ش/ ١٩٨٦ جايزه تقديرى كشور (جائزةالدولة التَقديريه) را دريافت كرد (سعيد جودة سحار، همانجا؛ لمعى مطيعى، ١٤٢٧، ص ١٨٢). آخرين تأليفات وى دو كتاب به نامهاى جغرافيةالاسلام و اليهودية و الصهيونية است (يوسف، ج ١، ص ١١١؛ زمل، همانجا). او علم جغرافيا را از شكل توصيفى محدود، به صورت علمى تخصصى و در دسترس همگان درآورد و از اين طريق به بررسى موضوعات تاريخى، اقتصادى، سياسى و عمرانى پرداخت (زمل، ج ٧، جزء١٠، قسم ١، ص ١٩٨).
جمال محمود حمدان در ١٣٧٢ش/ ١٩٩٣ در آتشسوزى منزلش، به علت نشت گاز، درگذشت. او وعده داده بود دايرةالمعارفى براى باطل كردن ادعاى صهيونيستها و نفى ادعاهاى اسرائيل در فلسطين، انتشار دهد و به همين دليل، مرگ وى مشكوك تلقى شد (سعيد جودة سحار، همانجا؛ لمعى مطيعى، ١٤٢٧، ص ١٨١). در ١٣٧٤ش/ ١٩٩٥ در اسپانيا همايشى براى بزرگداشت وى برپا گرديد (يوسف، ج ١، ص ١١٢).
منابع:
(١) ناصر زمل، موسوعة احداث القرن العشرين، رياض ١٤٢٦/٢٠٠٥؛
(٢) سعيد جودة سحار، موسوعة اعلام الفكرالعربى، مصر (١٩٩٩ـ ٢٠٠٣)؛
(٣) لمعى مطيعى، موسوعة ١٠٠٠ شخصية مصرية، قاهره ١٤٢٧/ ٢٠٠٦؛
(٤) همو، موسوعة نساء و رجال من مصر، قاهره ١٤٢٣/ ٢٠٠٣؛
(٥) محمدخير يوسف، تتمةالاعلام للزركلى، بيروت ١٤٢٢/٢٠٠٢.
/ بهزاد لاهوتى /