تَتَّوی ، محمدهاشم بن عبدالغفور سندی بهرامپوری حنفی ، عالِم و مؤلف هندی در قرن دوازدهم . در دهم ربیع الاول ١١٠٤ در تَتَّه * سند متولد شد (خلیل تتّوی ، ص ٥٢) و در همانجا پرورش یافت . وی از شاگردان مولانا ضیاءالدین سندی تتّوی ، مرید ابوالقاسم نورالحق نقشبندی تتّوی ، بود (حسنی ، ج ٦، ص ٣٦٣؛ خلیل تتّوی ، ص ٤٥، ٥٩ ـ٦٠ و نسبنامة ش ٤) و به توصیة وی به محضرسیدسعداللّه سورتی قادری ، دانشمند شیعی ، رفت و از مریدان او شد (خلیل تتّوی ، ص ٤٥ و نسبنامة ش ٤). تتّوی به حج رفت و در مکه از دانش شیخ عبدالقادر صدیقی مکی ، مفتی حنفیان مکه ، بهره برد. تتّوی در فراگیری فقه و حدیث اهتمام بسیار کرد تا سرانجام استاد این دو علم شد و بر معاصران خود تفوّق یافت و به تدریس و افتا و تألیف پرداخت (حسنی ، همانجا). وی در اقامة حدود شرعی جدّیت تام داشت و گفته اند که در این امر کسی مانند او از ایالت سند برنخاسته است (خلیل تتّوی ، ص ٤٣). تتّوی با شیخ محمد معین سندی مباحثاتی کرده (حسنی ، همانجا) و با نادرشاه و احمدشاه ابدالی ارتباط و مکاتبه داشته است . افراد بسیاری به تشویق و همّت او مسلمان شدند (رحمان علی ، ص ٢٥٤؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٠٨). کراماتی نیز به او نسبت داده اند (خلیل تتّوی ، ص ٤٤ـ٤٦). تتّوی با وجود کوشش در ترویج مذهب اهل سنّت (رحمان علی ، همانجا)، به امامان شیعه علیهم السلام بسیار احترام می گذاشت . او در ششم رجب ١١٧٤ درگذشت . اشعار فارسی بسیاری در رثای وی و همچنین تعدادی مادّه تاریخ در وفات او سروده اند. مدفن وی در کوهچة مُکْلی زیارتگاه است (خلیل تتّوی ، ص ٥٢،٦٠ـ٦٤).

تتّوی در فقه ، ادب ، سیرة نبوی ، تفسیر، عروض ، لغت و حدیث آثار بسیاری به فارسی و عربی و سندی نوشته است . تعداد آثار او را از ١٣٨ تا ١٥٠ ذکر کرده اند (ظهورالدین احمد، همانجا؛ منزوی ، ج ١٠، ص ٢٦). از جمله آثار فارسی اوست : رساله در اندازه گیری صاع ، رطل ، مثقال و اوزان هندی (منزوی ، ج ١، ص ٢١١)؛ رساله ای در بارة قاعدة کلی سایة زوال و وقت در هر زمان و هرجا و ساعتهای زوال در شهرهای سند (همان ، ج ١، ص ٢٧٠)؛ رساله در منع استعمال دخانیات و حکم افیون با مقدمه ای در تاریخ استعمال تنباکو (همان ، ج ١، ص ٤٠٦)؛ رساله ای در بارة صلوات و رساله ای در فضایل اهل بیت علیهم السلام (همان ، ج ٢، ص ١١٠٢، ١٢٠٢)؛ حیاة القلوب فی زیارة المحبوب (خلیل تتّوی ، ص ٥٤؛ ظهورالدین احمد، همانجا)؛ رساله ای در اسامی ، خصایص ، مناقب و تاریخ مدینه (منزوی ، ج ١٠، ص ٢٦) ؛ دو رساله در بارة زنان پیامبر اکرم (همان ، ج ١٠، ص ٢٩٢ـ٢٩٣؛ خلیل تتوّی ، ص ٥٢ ـ٥٣؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٠٨ ـ٨٠٩)؛ چند رساله در بارة نامهای رسول اکرم ، نسب و شمایل و مناقب و احوال و اصحاب ایشان (منزوی ، ج ١٠، ص ٢٩٢ـ٢٩٧)؛ کتابی مفصّل در فقه (همان ، ج ١٤، ص ٤٢٨ـ ٤٢٩)؛ کتابی مفصّل در بارة روزه (همان ، ج ١٤، ص ٤٩٠)؛ مفتاح الصلوة (همان ، ج ١٤، ص ٧٥٠)؛ و شرحی فارسی بر کتاب مقدمة الصلواة ابوالحسن سندی که به سندی است (همان ، ج ١٤ ص ٧٥٦). از آثار او به زبان سندی رساله ای است در بارة شکار و احکام فقهی آن که شیخ صبغة اللّه انصاری آن را به فارسی ترجمه کرده است (همان ، ج ١، ص ٤٣٧). برخی از آثار عربی او عبارت اند از: رسالة النفحات الباهرة فی جوازالقول بالخمسة الطاهرة در اثبات این که اطلاق لفظ «پنج تن پاک بر آن نفوس خمسة کریمة معروفه و لفظ دوازده امام بر نفوس خمسة کریمة اثناعشر معروف » نیکوست . حافظ محمد صدیق لاهوری (متوفی ١١٩٣) شرحی فارسی بر آن نوشته است (همان ، ج ٢، ص ١٠٧٥ـ١٠٧٦؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨٠٩)؛ السیوف القاهرة علی سابّ الخمسة الطاهرة ، در رد مخالفان پنج تن آل عبا (خلیل تتّوی ، ص ٥٦)؛ رساله در شرح حدیث مشتمل بر پیش بینی رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم از شهادت عماریاسر به دست سپاه معاویه ؛ و رساله در پاسخ کسی که به رسالة مزبور ایراد گرفته بود

(همان ، ص ٥٥).

خانوادة تتّوی سرچشمة رشد و هدایت و از استادان علوم منقول و معقول به شمار می رفتند (همان ، مقدمة راشدی ، ص ٢٣). برخی از آنان عبارت اند از: ١) عبداللطیف ، فرزند وی که از علما و اصحاب کرامات ، و واعظ و مدرّس و قاضی عسکر بود. وی تألیفات بسیاری داشته است (همان ، ص ٤٦، ٦٤). ٢) فرزند عبداللطیف ، مخدوم محمدابراهیم (١١٦٢ـ ١٢٢٥) که در زمان خود در ناحیة سند، در دانش و ارشاد یگانه بود و او را از اصحاب کرامات دانسته اند. محمدامین سندی رساله ای در احوال او نوشته است . گفته اند که حدود دویست هزار مرید داشته است . او تألیفات متعددی به فارسی و عربی و سندی دارد (همان ، ص ٤٧ـ٤٩، ٦٥ـ٦٦؛ ظهورالدین احمد، ج ٣، ص ٨١٣). ٣) فرزند محمدابراهیم ، عبداللطیف ثانی که علوم ظاهری و رسوم باطنی را فرا گرفت و در طریقت به خلافت پدرش رسید و از اصحاب کرامات شمرده شده است (خلیل تتّوی ، ص ٤٩ـ٥١). ٤) فرزند عبداللطیف ثانی ، عبدالغفور، که او نیز از دانشمندان بود و آثاری تألیف کرد (همان ، ص ٥٠، ٦٥ـ٦٦). ٥) فرزند دیگر عبداللطیف ثانی ، عبداللّه متخلص به «امید»، که در بلاغت و پرهیزگاری ، نمونه و در نظم و نثر و تقریر استاد بود. پاره ای از سروده های فارسی او موجود است (همان ،ص ٤٣،٥١ ـ٥٢). ٦) محمدابراهیم خلیل تتّوی (١٢٤٣ـ١٣١٧) که از نوادگان دختری محمدهاشم و مؤلف تکملة مقالات الشعراء در سرگذشت پارسی سرایان سند بود. وی به فارسی و سندی و اردو شعر می سرود. از او دو دیوان فارسی بجا مانده است (همان ، مقدمة راشدی ، ص ٢١، ٣٠ـ٣١، ٣٣ و نسب نامة ش ٤). از شاگردان تتّوی ، محمدمحسن بن قاضی محمداکرم است که آثاری به فارسی تألیف کرده است (منزوی ، ج ٢، ص ١٢٠٤).

منابع :
(١) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، ج ٦، حیدرآباد دکن ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٢) محمدابراهیم خلیل تتّوی ، تذکرة تکملة مقالات الشعراء ، چاپ حسام الدین راشدی ، کراچی ١٩٥٨؛
(٣) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٤) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب ، ج ٣، لاهور ١٩٧٧؛
(٥) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش .

/ اکبر ثبوت /