دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٥٦
بوزجَه آدا ، نام ترکی جزیرة تندوس ، مشرف بر سواحل بُغاز ( چناق قلعه / داردانل در دریای اژه ) که بیشتر ساکنان آن یونانی اند. ( در جنگ تروا پایگاه نیروی دریایی یونان بود. در قرن پنجم قبل از میلاد، خشایارشا از آن به عنوان پایگاه دریایی برای ناوگان ایران استفاده کرد ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «تندوس ») ) . به موجب پیمان تورن /تورینو (٧٨٣/١٣٨١) ونیز و جنووا توافق کردند که بوزجه آدا به صورت ناحیه ای غیرنظامی درآید. ونیزیها سکنة آن را به کرت منتقل کردند و جزیره در عهد کلاویخو هنوز غیرمسکون بود. محمد دوم در آنجا قصری بنا کرد که اولیا چلبی آن را با صفت «مِتین » می ستاید. کشتیها در انتظار هوای مساعد برای ورود به تنگه ها ( ی بوسفور و داردانل ) در بوزجه آدا پناه می گرفتند. نام این جزیره ( که در ترکی به معنای جزیرة خاکستری رنگ است و پیری رئیس علت این نامگذاری را وجود تپه ای خاکستری رنگ و مرتفع در آن می داند ( د.ا.د.ترک ، ذیل مادّه ) ) اغلب در شرح نبردهای دریایی آمده است . ونیزیها در رمضان ١٠٦٦/ ژوئیة ١٦٥٦ جزیره را تصرف کردند و فقط یک سال آن را در اختیار داشتند. یونانیها در ١٣١٣/ ١٩١٢ آن را تسخیر کردند. در نشست لندن در ١٣١٣/ ١٩١٣، به اصرار آلمان ، قرار شد که بوزجه آدا به ترکیه برگردانده شود اما با اعلان جنگ ، یونان آن را در اختیار خود نگه داشت . به موجب پیمان سور ( ١٣٣٨/١٩٢٠ ) جزایر بوزجه آدا و ایمروز (امروز ) به یونان واگذار شد (مادة ٨٤) اما بنا به مادة ١٧٨ همان پیمان ، هر دو جزیره غیر نظامی باقی ماند. طبق پیمان لوزان ( ١٣٠٢ ش /١٩٢٣ ) این دو جزیره به ترکیه بازگردانده شد، اما برای آنها تشکیلات اداری خاص از افراد محلی تعیین گردید؛ از جمله قرار شد که مأموران پلیس از اهالی محل انتخاب شوند و دو جزیره از مشمولیت هر گونه قرارداد مبادلة سکنه بین یونان و ترکیه مستثنی گردند. ( بوزجه آدا در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، ٥ر٣٦ کیلومتر مربع وسعت و ١٩٠٣ نفر جمعیت داشته است (رجوع کنید به د. ا. د. ترک ، همانجا) ) .
در وقایعنامه ها اشارات جزئی زیادی به بوزجه آدا وجود دارد؛ و کلاویخو، بوئوندِلمونتی ، تافور، اولیاچلبی ، اِسپان ، کاوِل ، گِرلو و تورْنِفور وصفهای مجملی از آن کرده اند.
منابع :
(١) ] دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٢) TDVIA , s.v. "Bozcaada" (by Cengiz Orhonlu)].
/ بکینگام ( د.اسلام )/