بَغَوی ، ابوالحسن علی بن عبدالعزیزبن مرزبان بن سابور، محدث و لغوی سدة سوم . پس از ١٩٠ به دنیا آمد (ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٣٤٨؛ کحّاله ، ج ٧، ص ١٢٤). نسبت او به بَغْ یا بَغْشُور * ( باغْشور رجوع کنید به قِفْطی ، ج ٢، ص ٢٩٢ ) ، منطقه ای میان هرات و مرو رود، است (یاقوت حموی ، ١٩٦٥، ج ١، ص ٦٩٤ـ٦٩٥؛ قفطی ، ج ٢، ص ٢٩٢، پانویس ٣).

بغوی را با اوصافی همچون صدوق (ابن ابی حاتم ، ج ٦، ص ١٩٦)، ثقه و مأمون (یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، ج ١٤، ص ١٢)، حَسن الحدیث (ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا)، حافظ و شیخ الحرم (همو، ١٣٧٥ـ١٣٧٧، ج ٢، ص ٦٢٢؛ سیوطی ، ص ٢٧٤؛ زرکلی ، ج ٤، ص ٣٠٠) یاد کرده اند. او ساکن مکّه و عموی ابوالقاسم بغوی * بود (یاقوت حموی ، همان ، ج ١٤، ص ١١؛ صفدی ، ج ٢١، ص ٢٤٥).

بزرگترین استاد او ابوعُبید قاسم بن سَلاّ م ، صاحب کتابهای غریب الحدیث ، کتاب الطَّهور و... بوده و بغوی این آثار را از او روایت کرده (ابن ابی حاتم ، همانجا؛ یاقوت حموی ، همان ، ج ١٤، ص ١١ـ١٢؛ قفطی ، ج ٢، ص ٢٩٢؛ صفدی ، همانجا) و قراءات را نزد او آموخته است (ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا). بغوی همچنین از ابونُعیم ، عَفّان ، حجّاج بن مِنْهال ، محمّدبن کبیر عبدی ، قَعْنَبی ، عاصم بن علی ، احمد بن یونس ، علی بن جَعْد و دیگران روایت کرده است (یاقوت حموی ، همان ،ج ١٤، ص ١٢؛ ذهبی ،١٤٠٣؛ صفدی ، همانجاها).

برادرزاده اش ، عبدالله بن محمدبن عبدالعزیز، و همچنین دَعْلَج سَجْزی ، سلیمان بن احمد طبرانی ، علی بن ابراهیم قَطّان ، ابوعلی حامدبن محمّدالرَّفّاء و جمعی دیگر از او روایت کرده اند (یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، همانجا؛ ابن انباری ، ص ٢١٦؛ ذهبی ، ١٤٠٣؛ صفدی ، همانجاها).

او به سبب فقر، برای نقل حدیث اجرت می خواست ؛ازینرو ابوعبدالرحمان نسائی (متوفی ٣٠٣)، نقل روایت

از او را خوش نمی داشت (یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، همانجا؛ ذهبی ، ١٣٧٥ـ١٣٧٧، ج ٢، ص ٦٢٣؛ همو، ١٩٦٣ـ ١٩٦٤، ج ٣، ص ١٤٣؛ ابن حجرعسقلانی ، ج ٤، ص ٢٤١). بغوی در پاسخ به این سؤال که چرا از حاجیان در قبال خواندن

کتابهای ابوعبید پول دریافت می کند، دلیلی افسانه وارذکر می کند که قانع کننده نیست ( رجوع کنید به یاقوت حموی ، همان ، ج ١٤، ص ١٣؛ ذهبی ، ١٣٧٥ـ١٣٧٧، همانجا؛ سیوطی ، ص ٢٧٥). به نوشتة ابن حجرعسقلانی * (متوفی ٨٥٢)، از عبدالملک بن اَیْمَن در این باره سؤال شد، او گفت که اخذ اجرت عیبی ندارد، عیب در دروغگویی است که این صفت در بغوی نیست و او مردی ثقه است (همانجا). از برخی حکایات برمی آید که او در میان مردم از احترام چندانی برخوردار نبوده است (همانجا).

درگذشت او را ٢٨٦ (ذهبی ، ١٩٨٤، ج ٢، ص ٨٣؛ ابن کثیر، ج ١١، ص ٨٢؛ ابن تغری بردی ، ج ٣، ص ١٢١؛ سیوطی ، همانجا) و یا ٢٨٧ (ابن ندیم ، ص ٧٨؛ ابن انباری ، همانجا؛ ابن اثیر، ج ٧، ص ٥٠٨)، در نودسالگی (ذهبی ، ١٩٨٤، همانجا) در مکه پیش از آغاز مراسم حج (یاقوت حموی ، ١٣٥٥ـ١٣٥٧، همانجا) ذکر کرده اند.

او مسندی دارد که با نامهای المسند (یاقوت حموی ،همان ، ج ١٤، ص ١٢؛ ابن کثیر، همانجا؛ سزگین ، ج ١، جزء ١، ص ٣١٤؛ زرکلی ، همانجا)، المسندالکبیر (ذهبی ، ١٤٠٣، همانجا؛ کحّاله ، همانجا) و المسندالمنتخب (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٦٨٥) خوانده شده است . از آثار دیگر او جزءٌ فیه مِن حدیثِ علی بن عبدالعزیز عن ابی عبیدالقاسم بن سلاّ م است (سزگین ، همانجا).

منابع :
(١) ابن ابی حاتم ، کتاب الجرح والتعدیل ، حیدرآباد دکن ١٣٧١ـ١٣٧٣/١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/١٩٧٩ـ١٩٨٢؛
(٣) ابن انباری ، نزهة الالباء فی طبقات الادباء ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٦/١٩٦٧ ) ؛
(٤) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/١٩٦٣ ) ؛
(٥) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، حیدرآباد دکن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٦) ابن کثیر، البدایة والنهایة ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٧) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدّد، تهران ١٣٥٠ش ؛
(٨) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه کلیسی ، استانبول ١٩٤١ـ١٩٤٣، چاپ افست تهران ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٩) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٣، چاپ شعیب ارنؤوط و علی ابوزید، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) همو، العبرفی خبرمن غبر ، ج ٢، چاپ فؤاد سیّد، کویت ١٩٨٤؛
(١١) همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٥ـ١٣٧٧/١٩٥٥ـ ١٩٥٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) همو، میزان الاعتدال فی نقدالرجال ، چاپ علی محمد بجاوی ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٣) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٠؛
(١٤) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء١، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
١٥- عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، طبقات الحفّاظ ، چاپ علی محمد عمر، قاهره ١٣٩٣؛
(١٦) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٢١، چاپ محمد حجیری ، اشتوتگارت ١٤١١/١٩٩١؛
(١٧) علی بن یوسف قِفطی ، انباه الرواة علی انباه النحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢؛
(١٨) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلّفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٩) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
همو، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ باقر قربانی زرّین /