دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٢٩٠
فضل امام خیرآبادی، ، فضل امام خیرآبادی، عالم و حکمت شناس و مؤلف هندی قرن سیزدهم. وی فرزند محمد ارشد هرگامی بود. نسبتش به شیرملکبن عطا ملک میرسد که در ناحیه ای از ایران حکومت داشت. جدّ اعلای شیر ملک، به قولی، خلیفه عمر بوده است (رجوع کنید به حسنی، ج٧، ص ٣٨٣؛ د. اردو، ذیل فضل امام)؛ البته در صحت این نسب نامه و از نسل عمر بودن فضل امام تردید وجود دارد (رجوع کنید به ثبوت، ص١٤١ پانویس٢؛ ص٢٨٧ پانویس١). پدر فضل امام، مردی نیک بود و با مولانا احمدالله محدّث خیرآبادی، که از مدرسان شرح الهدایه ملاصدرا بود، بیعت کرد( د. اردو، همانجا).
فضل امام تحصیلات رسمی را در خیرآباد نزد سید عبدالواجد کرمانی خیرآبادی به پایان رساند (رحمانعلی، ص١٣٦؛ د. ا ردو، همانجا). بنابه گزارش اختر راهی (ص ١٩٠)، او از محضر ملامحمد ولی فرنگی محلی نیز بهرهمند شد و در علوم و فنون گوناگون به استادی رسید. وی در طریقت با شاهصلاحالدین گوپاموی بیعت کرد.
فضل امام از مدرسان و مروّجان علوم عقلی بود و در منطق و حکمت از همۀ معاصران خود برتر شمرده میشد (رحمانعلی، ص١٦٢). برخی گفته¬ اند که از فقه و حدیث چندان بهرهای نداشته است (رجوع کنید به حسنی، همانجا). فرزند او فضل حق، صدرالدین دهلوی متخلص به آزرده*، و شاه غوث علی پانی پتی از شاگردان او بودند (حسنی، ج٧، ص ٢٢٦؛ اختر راهی، ص ١٩١).
فضل امام در دهلی به مناصب مهم حکومتی، از جمله صدرالصدور، نایل شد (سامرایی، ص٦٥٩). وی در اواخر عمر در زادگاه خود، خیرآباد، اقامت گزید. او در ١٢٤٤ درگذشت. غالب، شاعر پارسیگوی مشهور هند، قطعه شعری فارسی به عنوان مرثیه و مادّه تاریخ وفات او سرود (د. اردو، همانجا).
برخی از آثار او عبارت اند از: المرقاة المیزانیة، در منطق، که رسالۀ درسی بود و نوادۀ او عبدالحق آن را شرح کرده و به اردو نیز ترجمه شده است؛ تشحیذالاذهان فی شرح بدیع المیزان، در منطق؛ شرح یا حاشیه بر افق المبین میرداماد؛ تلخیص شفای ابنسینا؛ آمدنامه، در دستور زبان فارسی؛ نخبةالسیر، در تاریخ پادشاهان؛ خلاصةالتواریخ؛ و تراجمالفضلا، به فارسی، مشتمل بر زندگی¬نامۀ علما و فضلای منطقۀ او در لکهنو. این کتاب با ترجمۀ انگلیسی آن به قلم بزمی انصاری، در١٣٣٥ش/ ١٩٥٦ در کراچی به چاپ رسیده است (اختر راهی، ص ١٩٣؛ د. اردو، همانجا؛ منزوی، ج١٠، ص١٣٤ـ١٣٦).
منابع :
(١) ای ـ ایس انصاری [واداره]، ذیل «فضل امام» در اردو دایرةالمعارف اسلامیه، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/ ١٩٦٤ـ١٩٨٩؛
(٢) اختر راهی، تذکره مصنفین درس نظامی، لاهور ١٣٩٨/ ١٩٧٨؛
(٣) اکبر ثبوت، فیلسوف شیرازی در هند، تهران ١٣٨٠؛
(٤) عبدالحیبن فخرالدین الحسنی، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، حیدر آباد دکن ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٥) یونس سامرایی، علماء العرب فی شبه القارة الهندیة،بغداد ١٩٨٦؛
(٦) احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، اسلام آباد١٣٦٧ش/ ١٤٩٨/ ١٩٨٨؛
(٧) رحمانعلی ناروی، تذکره علمای هند ( تحفة الفضلاء فی تراجم الکملاء)، لکهنو ١٣١٢/١٨٩٣.
/ اکبر ثبوت /
تاریخ انتشار اینترنتی:
١٣٩٢/٠٣/٠٥