باردو شهر کوچکی در تونس در حدود سه کیلومتری شمال غربی پایتخت . این شهرک صنعتی ، مانند نام آن که از ١٢٩٨/١٨٨١ پدیدار شده ، جدید و نوبنیاد است . جایی که امروزه باردو خوانده می شود، پیش از این زمان ، یکی از حومه های شهر تونس و محل کاخ «بای * » تونس بوده است . انعقاد قرارداد تحت الحمایگی تونس در این محل موجب شهرت نام آن و احداث شهری در آن شده است . در ربیع الثانی ١٢٩٨/ مارس ١٨٨١، برخی از قبایل تونس دست اندازیهایی به آن سوی مرزهای الجزایر کردند و این جریان ، با آنکه امری چندان غیر عادی و غریب نبود، بهانة مناسبی به دست حکومت فرانسه داد تا به مطامعی که در مقابل ایتالیا نسبت به تونس داشت جامة عمل بپوشاند. سپاه ٠٠٠ ، ٣٠ نفری فرانسه ، (و بنا بر برخی منابع ٠٠٠ ، ٣٦ تنی )، که به درخواست ژول فرّی ١٢٤٨ ـ ١٣١١/١٨٣٢ ـ ١٨٩٣، نخست وزیر وقت فرانسه ،

برای سرکوب آن قبایل اعزام شده بود، در جمادی الاولی ١٢٩٨/آوریل ١٨٨١ بندر بنزرت تونس را گرفت ، و سپاهی دیگر نیز، که از الجزایر گسیل شده بود، شهر تونس را اشغال کرد. ژنرال برئا ، فرماندة اشغالگران فرانسوی ، که در تصرف تونس با مقاومت چندانی مواجه نشده بود، در ١٢ جمادی الا´خرة ١٢٩٨/ ١٢ مه ١٨٨١ بای محمد الصدوق را واداشت تادر کاخ مشهور به قصر السّعید (بعدها «قصر باردو») معاهده ای را با او امضا کند که به «معاهدة باردو» شهرت یافت ، و گرچه تصریحی به تحت الحمایگی تونس تصریحی نداشت ، عملاً این سرزمین را تحت الحمایة فرانسه می کرد. به موجب این معاهده ، ادارة امور خارجی و مالی و دفاعی تونس از آن پس به حکومت فرانسه واگذار شد و یک ژنرال فرانسوی ، در مقام مباشر یا وزیر مختار حکومت فرانسه و ناظر بر حسن اجرای امور، در تونس مستقر شد. اعتراضات شدید عثمانی و ایتالیا و انگلیس ، به سبب حمایت بیسمارک از فرانسه ، راه به جایی نبرد. متعاقباً قیامهایی در میان مسلمانان این سرزمین در اعتراض به استیلای فرانسه ، قیامهایی به وقوع پیوست که قیام گروهی از ایشان به رهبری علی بن خلیفه در ٢ شعبان ١٢٩٨/٣٠ ژوئن ١٨٨١ از اهمّ آنها بود. فرانسه ، در ٢ شعبان ١٣٠٠/٨ ژوئن ١٨٨٣، معاهدة دیگری را بر تونس تحمیل کرد و آن را تحت الحمایة خود ساخت . معاهدة دوم ، که برخی آن را با معاهدة باردو اشتباه کرده اند، به «معاهدة مَرسی » مشهور است . معاهدة باردو، که اساساً محصول مساعی استعمارگرانة ژول فری بود، در مناسبات فرانسه و ایتالیا تیرگی شدیدی پدید آورد، و بعدها طلیعة سلطه گری فرانسه و سرآغاز توسعة امپراتوری دوم فرانسه شد.

شهر امروزی باردو، که پیش از عقد معاهدة باردو به همان قصرالسّعید معروف بود، در ١٣٤٠/١٩٦١، ٠٠٠ ، ١٦ تن ؛
در ١٣٤٥ ش /١٩٦٦، ٧١٤ ، ٤٠ تن ؛
و در ١٠ فروردین ١٣٦٣/٣٠ مارس ١٩٨٤، ٦٦٩ ، ٦٥ تن جمعیت داشت . «قصرالسّعید»، که در قرن دوازدهم / هجدهم اقامتگاه «بای »های تونس و در قرن سیزدهم / نوزدهم اقامتگاه تابستانی ایشان بود، از ١٣٠٦/١٨٨٨ به نمایشگاهی دائمی بدل شد که حاوی بقایای باارزشی از آثار باستانی تونس از جمله کاشیهای ابتدایی بازمانده از عهد استیلای رومیهاست . ظاهراً بنای امروزة این قصر متعلق به قرن دوازدهم / هجدهم است .

بعضی از منابع (هت ، ص ٥٣، ١٩٢). از یک «قصر باردو» در شهر الجزایر نیز نام برده اند که در اویل قرن سیزدهم / نوزدهم کاخ تابستانی «دای » آن شهر بوده و بر تپه ای مشرف بر بندر، در میان باغهایی زیبا، بنا شده بوده است . از این قصر تابستانی به عنوان یکی از برجسته ترین نمونه هایی معماری اوایل قرن

سیزدهم / نوزدهم در الجزایر یاد شده است . این معماری حاصل ادغام سنجیدة شیوه های بومی افریقایی و سبکهای اروپایی است .

منابع :

(١) Africa handbook, ed. Colin Legum, London ١٩٦٩, ٩١, ٩٣-٩٤;
(٢) EI, s.v. Tunisia;
(٣) An Encyclopedia of world history, ed. William L. Langer, Boston ١٩٥٢, ٦٣٨, ٧٣٧;
(٤) ٨٣٨;
(٥) Grand dictionnaire encyclopedique Larousse, Paris, ١٩٨٢-١٩٨٥, s.v. Bardo;
(٦) Grand Larousse, Paris ١٩٦٠ Antony Hutt, Islamic architecture: North Africa, London ١٩٧٧;
(٧) The Middle East and North Africa, ١٩٩٠, London ١٩٩٠,٨٢١,٨٣٩;
(٨) The New Encyclopaedia Britannica, Micropaedia, Chicago ١٩٨٥, s.v. Bardo, Treaty of;
(٩) Webster's new geographical dictionary, Springfield, Mass, ١٩٨٠, s.v. "Le Bardo";
(١٠) Neville Williams, Chronology of the modern world, ١٧٦٣-١٩٦٥ , London ١٩٧٥, ٣٢٠.

/ مرتضی اسعدی /