تکاثر ، سوره ، یکصد و دومین سورة قرآن کریم در ترتیب مصحف . نام این سورة مکی بر گرفته از آیة نخست آن است .

در ترتیب نزول ، چهاردهمین یا پانزدهمین سوره به شمار

می آید و دارای هشت آیه است ( مقدمتان فی علوم القرآن ، ص ٩، ١١، ١٤؛ زرکشی ، ج ١، ص ٢٨٠). برخی از مفسران ، بنا بر شأن نزول یا سیاق آیات این سوره ، احتمال داده اند

که مدنی باشد ( رجوع کنید به طبرسی ، ج ١٠، ص ٨١٠؛ قرطبی ، ج ٢٠، ص ١٦٨؛ طباطبائی ، ج ٢٠، ص ٣٥١). مضمون اصلی سوره ، نهی از تفاخر به امور دنیوی و غفلت از عاقبت کار است

که این غفلت ، موجب خسران در قیامت می شود و غافلان ، دوزخ را در خواهند یافت و از ایشان در بارة نعمتها بازخواست خواهد شد.

در ابتدای سوره آمده است : «اَلْه'یکُمُالتَّکاثُر» (تکاثر شما

را به خود مشغول داشته است ). تکاثر را به معنای فخرفروشی

به فراوانی مال ، فرزندان و جز اینها دانسته اند. بنا بر حدیثی

از پیامبر اکرم ، تکاثر جمع آوری اموال از راه نامشروع ، خودداری از ادای حق آن و ذخیره کردن آن است (راغب اصفهانی ؛ طُرَیحی ، ذیل «کَثَرَ»؛ حویزی ، ج ٥، ص ٦٦٢). همچنین در حدیثی دیگر، پیامبر اکرم فرموده اند از اینکه شما دچار فقر شوید، هراس ندارم ، بلکه از ابتلای شما به تکاثر بیمناکم (سیوطی ، ج ٦، ص ٣٨٧).

بنا بر آیة دوم سوره ، این بی خبریِ ناشی از تکاثر تا آنجا ادامه می یابد که به سراغ قبرهای مردگان خویش می روند. برخی مفسران ، این آیه را کنایه از مردن نیز دانسته اند (طوسی ، ج ١٠، ص ٤٠٢؛ زمخشری ، ج ٤، ص ٧٩٢). امام علی علیه السلام در خطبة ٢٢١ نهج البلاغة (ص ٣٣٨)، که در بارة سختی و پندآموزی مرگ سخن می گوید، به ابتدای این سوره اشاره می کند که می تواند مؤید برداشت اخیر باشد. همچنین در بیان معنای این آیه به سبب نزول این سوره استناد شده و به نقل از مقاتل و کلبی آمده است که دو تیره از قریش ، یعنی بنوعبدمناف و بنوسهم ، در شمارش بزرگان و اشراف خود به یکدیگر فخر می فروختند تا آنجا که برای اثبات فزونی خود به شمارش اموات خویش در گورستان پرداختند. بنا به گزارشی دیگر، این سوره در بارة یهود یا دسته ای از انصار بوده است که به تعداد افراد خود یا اموری دیگر تفاخر می کرده اند (طبرسی ، ج ١٠، ص ٨١١؛ فخررازی ، ج ٣٢، ص ٧٦؛ ابن کثیر، ج ٤، ص ٩١٠؛ طباطبائی ، ج ٢٠، ص ٣٥٣) و احتمالاً به سبب همین شأن نزول ، برخی قائل به مدنی بودن سوره شده اند.

در آیات بعد در بیان تنبّه و دیدار غافلان با جهنم ، تعابیر «علم الیقین » و «عین الیقین » به کار رفته است . این دو تعبیر و تعبیر قرآنیِ «حقُالیقین » (واقعه : ٩٥؛ حاقّه : ٥١)، در متون عرفانی برای تبیین مراتب نهایی سلوک به کار رفته و عرفا برای آنها معانی ویژه ای ذکر کرده اند (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به یقین * ).

به نظر مراغی (ج ٣٠، ص ٢٣٢)، تناسب آخر سوره با ابتدای آن در این است که اگر انسان در دنیا حقوق نعمتهایی را که موجب تفاخرش می شود، ادا نکند، نعمتها موجب شقاوت او خواهند شد و در بارة آنها از وی سؤال خواهد شد. مفسران در بارة اینکه از کدام نعمتها پرسش می شود، مصادیقی از صحابه ، ائمة اطهار علیهم السلام و بزرگان نقل کرده اند ( رجوع کنید به طباطبائی ، ج ٢٠، ص ٣٥٤ـ ٣٥٥). این مصادیق بر حسب دیدگاههای ناقلان آنها متفاوت است . خطاب قرآن در بارة زیارت قبور نیز محل نزاع میان فرقه های اسلامی در بارة نیک و بد بودن این عمل شده است ؛ برخی ، این کار را به سبب یاد مرگ نیکو می شمارند و برخی دیگر به طورکلی زیارت و یاد مردگان را روا نمی دانند و آن را نوعی شرک تلقی می کنند (مراغی ، ج ٣٠، ص ٢٣٠ـ٢٣١).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم ، چاپ علی شیری ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) عبدعلی بن جمعه حویزی ، کتاب تفسیر نورالثقلین ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( ١٣٨٣ـ١٣٨٥ ) ؛
(٤) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سیدکیلانی ، تهران ?( ١٣٣٢ش ) ؛
(٥) محمدبن بهادر زرکشی ، البرهان فی علوم القرآن ، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی ، جمال حمدی ذهبی ، و ابراهیم عبداللّه کردی ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٦) محمودبن عمر زمخشری ، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل ، بیروت ١٣٦٦/ ١٩٤٧؛
(٧) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الدرّالمنثور فی التّفسیر بالمأثور ، قم ١٤٠٤؛
(٨) طباطبائی ؛
(٩) طبرسی ؛
(١٠) فخرالدین بن محمد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١١) طوسی ؛
(١٢) علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ صبحی صالح ، بیروت ?( ١٣٨٧ ) ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٣) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیر الکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٤) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لأحکام القرآن ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(١٥) احمد مصطفی مراغی ، تفسیر المراغی ، بیروت ١٩٨٥؛
(١٦) مقدمتان فی علوم القرآن ، چاپ آرتور جفری و عبداللّه اسماعیل صاوی ، قاهره ١٣٩٢/ ١٩٧٢.

/ سعید عدالت نژاد /