تَطایُرِ کُتُب ، یکی از مواقف قیامت و یکی از اعتقادات منصوص اسلامی . تطایر در لغت به معنای پریدن ، پراکنده شدن و منتشر شدن است (جوهری ، ذیل «طیر»؛ زوزنی ، ج ٢، ص ٦١٣؛ ابن منظور، ذیل «طیر»؛ فیروزآبادی ، ج ٢، ص ٨٠). گرچه اصطلاح تطایر کتب در قرآن ذکر نشده ، اما مفسران با استناد به احادیثی از پیامبر اکرم و امامان علیهم السلام ، این اصطلاح را بر گرفته از آیة سیزدهم و چهاردهم سورة اسراء دانسته اند که طبق آن ، کردار نیک و بد هر انسانی را همچون طوقی به گردنش می آویزند (اَلْزَمْن'اهُ طائِرَهُ فی عُنُقِهِ) و در روز قیامت برای او نامه ای گشاده بیرون می آورند تا در آن بنگرد.

مفسران در تفسیر واژة «طائر» در این آیه ، دو وجه ذکر کرده اند: وجه اول آنکه ، طائر از طیر مشتق شده است ؛ مردم عرب برای شناخت نیک و بد اعمالی که قصد انجام دادن آنها را داشتند، از پراندن طیر (پرنده ) الهام می گرفتند و کثرت تکرار این عمل سبب شد که خودِ نیک و بد، از باب تسمیة شی ء به اسم لازم آن ، طائر نامیده شود. وجه دوم ، قول ابوعُبَیده است که طبق آن مرادِ اَعراب از طائر، نصیب «حَظ » است که در فارسی به آن «بَخت » گویند ( رجوع کنید به طوسی ، التبیان ؛ فخررازی ، ذیل آیه ). در ادامة این آیه خداوند خبر می دهد که در قیامت همین طائر، نامة اعمال بندگان را، که در دنیا آن را ندیده اند، بیرون می آورد و در مقابل آنها می گشاید (فخررازی ، همانجا). همین موقف و جایگاه است که در روایات از آن به تطایر کتب یا تطایر صحف تعبیر شده است ( رجوع کنید به مجلسی ، ج ٧، ص ٣٠٦ـ٣٢٥، ج ٩٤، ص ٥٣). در حدیثی که عایشه از پیامبر نقل کرده ، آمده است که آدمی در سه موقف از مواقف قیامت هیچکس را نمی شناسد و به یاد نمی آورد: میزان ، تطایر صحف / تطایرکتب ، و صراط (قرطبی ، ص ١٨٢). از امام باقر علیه السلام نیز در توضیح این آیه روایت شده که طایر به معنای خیر و شری است که همیشه همراه انسان است تا روز قیامت که نامة اعمالش را به دستش دهند (قمی ، ج ٢، ص ١٧). بنابراین ، می توان گفت که مأموران الاهی کردارهای آدمیان را، از نیک و از بد، در دنیا ثبت و ضبط می کنند ( رجوع کنید به انفطار: ١٠ـ١٢؛ ق : ١٧ـ ١٨) و در قیامت ، در موقف تطایر کتب ، این مطالب همچون نامه یا کتابی در مقابلشان گشوده می شود و به ررجوع کنید بهیتشان می رسد. متکلمان و فقیهان تصدیق اجمالی تطایر کتب را به عنوان موقفی از مواقف قیامت ، به سبب امکان عقلی آن ، و نیز خبردادن قرآن از آن ، واجب شمرده اند ( رجوع کنید به مفید، ص ٤٦ـ٤٧؛ طوسی ، الرسائل ، ص ٩٩؛ علامه حلّی ، ١٣٦٣ ش ، ص ١٨٠؛ همو، ١٤٠٧، ص ٤٢٥؛ جرجانی ، ج ٨، ص ٣٢٠؛ محقق کرکی ، ج ١، ص ٦٣). به همین سبب فقها اقرار به حق بودن آن را در شمار مطالبی آورده اند که در قبر به میت تلقین می شود ( رجوع کنید به حکیم ، ج ٤، ص ٢٥٨؛ غروی تبریزی ، ج ٩، ص ١٩٩؛ امام خمینی ، ص ٨٥).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن منظور؛
(٣) علی بن محمد جرجانی ، شرح المواقف ، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی ، مصر ١٣٢٥/١٩٠٧، چاپ افست قم ١٣٧٠ ش ؛
(٤) اسماعیل بن حماد جوهری ، الصحاح : تاج اللغة و صحاح العربیة ، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) محسن حکیم ، مستمسک العروة الوثقی ، چاپ افست قم ١٤٠٤؛
(٦) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، رسالة توضیح المسائل ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٧) حسین بن احمد زوزنی ، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، مشهد ١٣٤٠ـ١٣٤٥ ش ؛
محمدبن حسن طوسی ، التبیان فی

(٨) تفسیرالقرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٩) همو، الرسائل العشر ، چاپ محمد واعظ زاده خراسانی : رسالة مسائل کلامیه ، قم ١٤٠٤؛
(١٠) حسن بن یوسف علامه حلّی ، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت ، چاپ محمد نجمی زنجانی ، ( قم ) ١٣٦٣ ش ؛
(١١) همو، کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد ، چاپ حسن حسن زاده آملی ، قم ١٤٠٧؛
(١٢) علی غروی تبریزی ، التنقیح فی شرح العروة الوثقی ، تقریرات درس آیة اللّه خوئی ، ج ٩، قم ١٤١٤؛
(١٣) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٤) محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، القاموس المحیط ، بیروت : دارالعلم ، ( بی تا. ) ؛
(١٥) محمدبن احمد قرطبی ، یوم الفزع الاکبر: مشاهد یوم القیامة و اهوالها ، چاپ محمد ابراهیم سلیم ، قاهره ?( ١٤٠٥/١٩٨٤ ) ؛
(١٦) علی بن ابراهیم قمی ، تفسیرالقمی ، چاپ طیب موسوی جزائری ، قم ١٤٠٤؛
(١٧) مجلسی ؛
(١٨) علی بن حسین محقق کرکی ، رسائل المحقق الکرکی ، چاپ محمد حسون ، ج ١: الرسالة النجمیة ، قم ١٤٠٩؛
(١٩) محمدبن محمدمفید، النکت الاعتقادیة ، قم ١٤١٣.

/ حسین ناصری مقدّم /