دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٦٩
پَتْنه یا پَتْنا/ پاتْنا/ پاتْنه ؛ باستانی : پاتَلیپوتْره ،
شهری در ایالت بِهار * (بیهار) هند، واقع در ساحل راست رود گَنگ . در َ٣٧ ْ٢٥ عرض شمالی و َ٨ ْ٨٥ طول شرقی قرار دارد. از ١٢٩١ تا ١٣١٥ ش / ١٩١٢ـ١٩٣٦، پایتخت ایالت بهار و اُریسة هند بریتانیا، و سپس پایتخت ایالت بهار بود.
از ١١١٦/١٧٠٤ به بعد، پس از آنکه عظیم الشأن ، نوادة اورنگ زیب ، دربار خود را در پتنه بنا کرد، در وقایعنامه های اسلامی به «عظیم آباد» مشهور شد؛ هرچند، شیرشاه ، حاکم افغان ، در ٩٤٨/١٥٤١ پتنه را به عنوان پایتخت ایالت اسلامی بهار برگزیده بود. در آن زمان پتنه مقرّ دولت محلی ، اما همچنان شهری کم اهمیت بود. شیرشاه در آنجا دژی عظیم بنا کرد و پس از آن پتنه به یکی از بزرگترین شهرهای ایالت بهار تبدیل شد. پتنه در دورة مغول نیز مقرّ حکومت باقی ماند. حکومت جهانگیر (١٠١٤ـ١٠٣٧)، بویژه به سبب مساجدی که در طی آن ، در پتنه بنا شد، شایان توجه است . در اوایل ١٠٢٩/١٦٢٠، پتنه به سبب اهمیت تجاریش ، بازرگانان اروپایی را جذب کرد. پیتر ماندی ، که در ١٠٤١ـ١٠٤٢/ ١٦٣٢ به آنجا رفت ، از مدرسة پتنه که در سراسر جهان اسلام معروف بود، یاد کرده است . بانکیپور * ، حومة غربی شهر، به سبب مجموعه نسخه های خطی فارسی و عربیِ کتابخانة خدابخش شهرت دارد.
منابع :
(١) در وقایعنامه های متعددی از جمله : عباس خان سروانی ، تاریخ شیرشاهی ، چاپ امام الدین ، داکا١٩٦٤؛
(٢) عبدالله ، تاریخ داودی ، چاپ عبدالرشید، چاپ سنگی علیگره ١٩٥٤؛
و نظام الدین احمد هروی ، طبقات اکبری ، کلکته ١٩١٢ بارها از پتنه یاد شده است . اطلاعات سودمندی نیز در
Imperial gazetteer of India ٢ , xx, ٥٤-٧٠;
N. Kumar, Bihar district gazetteer: Patna , Patna ١٩٧٠,
موجود است .
/ ا. وینک ( د. اسلام ) /