حادِره ، لقب قُطْبَة بن أَوس، شاعر كم‌گوى جاهلى. ازتاریخ تولد و مرگ و از زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست. بنابه نقل سزگین (ج ٢، جزء٢، ص ١٨٦)، حادره تا اوایل قرن اول هجرى می‌زیسته است. وى به قبیله غطفان*، از قبایل كوفى، منتسب است (ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٢٧٠؛ بروكلمان، ج ١، ص ١١٠). در برخى منابع، نام او قطبةبن مِحْصَن ذكر شده است (رجوع کنید به ابن‌كلبى، ج ٢، ص ١٢٤؛
ابن‌سلام جمحى، ص ١٤٣؛
ابن فضل‌اللّه عمرى، سفر١٤، ص ١٠٨).

در مشاجره‌اى بین او و زبّان‌بن سیار فزارى (شاعر جاهلى، متوفى ١٠)، وى حادره، به معناى درشت اندام و ناموزون، لقب گرفت (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٢٧٠ـ٢٧١؛
خطیب تبریزى، ج ١، ص ٢٠٩ـ٢١٠). ابن‌كلبى (همانجا) این هجو را به مُزَرَّدبن ضرار (شاعر جاهلى، متوفى ١٠) نسبت داده است. بنابر تصغیر، او را حُوَیدَرَه نیز نامیده‌اند (رجوع کنید به ابن‌سلام جمحى، ص ١٤٣، ١٥٥؛
ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٢٧٠).

اهمیت حادره در اشعار باقی‌مانده از او، به روایت ابوسعید سُكَّرى (متوفى ٢٧٥) و ابوعبداللّه محمدبن عباس یزیدى (متوفى ٣١٠)، است كه تا قبل از اواخر قرن سوم جمع‌آورى شده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ١٧٨ـ١٧٩؛
بروكلمان، همانجا؛
سزگین، ج ٢، جزء٢، ص ١٨٦ـ١٨٧؛
بلاشر ، ج ٢، ص ٢٦٨). ابن‌سلام جمحى (ص ١٤٣، ١٥٥ـ١٥٦)، با ذكر چهار بیت از اشعار حادره، او را در طبقه نهم شاعران بزرگ جاهلى آورده است. ابوالفرج اصفهانى (ج ٣، ص ٢٧١ـ٢٧٥) چند بیتى از هجویات حادره و همچنین ابیاتى را كه به مناسبت جنگ بنی‌عامر و یوم‌الكفافة (از جنگهاى دوران جاهلى) سروده، آورده است.

سروده‌هاى حادره از چنان اهمیتى برخوردار بود كه حسّان‌بن ثابت* (متوفى ٥٤) آن را در جمع می‌خواند (ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٢٧١) و مُفَضَّل ضَبّى* (متوفى ١٦٨) قصیده‌اى از او را در مُفَضَّلِیات* خود (ص ٤٣ـ٤٨) آورده است (نیز رجوع کنید به خطیب تبریزى، ج ١، ص ٢١٠ـ٢٤١). این قصیده با نسیب و تغزل شروع شده و همچون قصاید عرب جاهلى به بیان مفاخره و شرح جنگهاى قبیله‌اى پرداخته و هم‌پیمانى آنها را متذكر شده است و شاعر، همانند اسلاف خود، شراب و ناقه و سفرهاى سخت بیابانى را به تصویر كشیده كه در نوع خود بی‌نظیر است (مفضل ضبّى، ص ٤٣، پانویس؛
سزگین، ج٢، جزء٢، ص١٨٥).

دیوان حادره به خط ابن‌بَوّاب (متوفى ٤٢٣)، خطاط مشهور بغدادى، به نگارش درآمد و از آن پس مورد توجه خطاطان، صحافان و تذهیب‌كاران قرار گرفت (ابن‌فضل‌اللّه عمرى، همانجا). نسخه‌هاى خطى دیوان حادره در كتابخانه‌هاى معتبرى چون كتابخانه دانشگاه لیدن، كتابخانه دانشگاه كیمبریج، كتابخانه ملى فرانسه، و كتابخانه دولتى برلین موجود است. نسخه خطى موجود در كتابخانه دولتى برلین به خط یاقوت مستعصمى (متوفى ٦٨٩) است (رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛
سزگین، ج ٢، جزء٢، ص ١٨٦ـ١٨٧). دیوان حادره، با شرح و تعلیقات محمدبن عباس یزیدى و ترجمه لاتینى آن، در ١٢٧٤/ ١٨٥٨ در لیدن به چاپ رسید (سركیس، ج ١، ستون ٧٣٥؛
بروكلمان، همانجا).

منابع :
(١) ابن‌سلام جمحى، طبقات فحول الشعراء، چاپ محمود محمدشاكر، (قاهره ١٩٥٢)؛
(٢) ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالك الابصار فى ممالك الامصار، سفر١٤، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه بریتانیا، ش ٩٥٨٩. Add، چاپ فؤاد سزگین، فرانكفورت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٣) ابن‌كلبى، جمهرة النَّسب لابن الكلبى، ج ٢، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق (بی‌تا.)؛
(٤) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٥) ابوالفرج اصفهانى؛
(٦) كارل بروكلمان، تاریخ الادب العربى، ج ١، نقله الى العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٧٤؛
(٧) یحیی‌بن على خطیب تبریزى، شرح اختیارات المُفَضَّل، چاپ فخرالدین قباوه، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٨) یوسف الیان سركیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٩) فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربى، ج ٢، جزء٢، نقله الى العربیة محمود فهمى حجازى، (ریاض) ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) چاپ افست قم ١٤١٢؛
(١١) مُفَضَّل ضَبّى، المُفَضَّلیات، چاپ احمد محمد شاكر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره [?١٣٨٣/ ١٩٦٣[؛

(١٢) Regis Blachere, Histoire de la litterature arabe, Paris ١٩٥٢-١٩٦٦.

/ زهرا نهاوندى /