بداؤنی ، عبدالقادر بن ملوکشاه بن حامد، مترجم از عربی و سانسکریت به فارسی و مورّخ دربار اکبر از سلاطین تیموری هند. او در ٩٤٧ در تُدا (واقع در امیرنشینِ سابق جیپور) متولّد شد. دوران کودکی را در بَساوَر، ٢٩ کیلومتری شمال شرقیِ تدا، گذراند. در ٩٦٠، او را برای ادامة تحصیل نزد شیخ حاتم سَنْبهَلی و شیخ ابوالفتح سنبهلی ( تهانیسری ) فرستادند. در ٩٦٦، همراه پدر خود ملوکشاه ، به آگره رفت و نزد شیخ مبارک ناگَوْری ، پدر ابوالفضل وفیضی ، به تحصیل پرداخت . فقه حنفی را نیز نزد قاضی ابوالمعالی فراگرفت . پس از مرگ پدرش در ٩٦٩، به بدائون و سپس ، در ٩٧٣، به پَتیاله رفت و در آنجا، به عنوان «صدر»، به خدمت حسین خان درآمد. مدت نه سال در خدمت وی باقی بود و در سفر به لکهنو و گانت اوگولا او را همراهی کرد. در ٩٨١، میان آنها اختلاف افتاد و از یکدیگر جدا شدند. در خلال این سالها، وی تحصیلات دینی خود را ادامه داد و به محضر عالمانی چون شیخ نظام الدین اَمبیتهعَوی ، شیخ اَبّان اَمْروهَوی ، شیخ اَللّه بخش گته مَکْتِسیری ، و شیخ محمد حسین سِکَندره ای راه یافت .

بدائونی در ٩٨١ با مساعی مهرآمیز جلال الدین قورچی ، «منصبدار» پانصدی ، و حکیم عین الملک ، طبیب دربار، به اکبرشاه معرفی شد. اکبرشاه که تحت تأثیر مهارت بدائونی در مناظره قرار گرفته بود، در ٩٨٢، به او منصب امامت (پیشنمازی ) بخشید و به وی فرمان داد که ، به عنوان منصبدار بیستی ، اسبها را به داغگاه ببرد. شکست بداؤنی در رقابت با ابوالفضل در این مقام (ابوالفضل نیز همزمان با بداؤنی به دربار راه یافته بود) مایة تلخکامی وی شد و او را واداشت که مدد معاشی به مبلغ یکهزار «بیغا» را، ابتدا در بَساور، و سپس در ٩٩٧ در بدائون ، بپذیرد. ناکامی بداؤنی ، پس از قضاوت نادرستی که دربارة برتری خود بر ابوالفضل داشت ، بر نظر وی دربارة وقایع دربار اکبرشاه و فعالیتهایی مذهبی که ابوالفضل در آن سهم بسزایی دارا بود تأثیر نهاد. با ترک دربار اکبرشاه چیزی نمانده بود که بدائونی از الطاف و عنایات شاه محروم شود و فقط ، با وساطت خواجه نظام الدین احمد مؤلّف طبقات اکبری که در ٩٦٧ در آگره ملاقاتش کرده بود، از این خطر نجات یافت . اما، از ٩٨٢ به بعد، به فرمان اکبرشاه به کارهای ادبی مشغول شد. در تاریخ درگذشت او اختلاف است (رجوع کنید به استوری ، ج ١، بخش ١، ص ٤٣٧). اما استوری اشاره می کند (ج ١، بخش ٢، ص ١٣٠٩) که «اگر اشاره به مرگ ظهوری و ملک قمّی بعدها به سرگذشت ظهوری در منتخب التواریخ (ج ٣، ص ٢٦٩) افزوده نشده باشد، ١٠٢٤ به حقیقت نزدیکتر می نماید».

آثار ادبی بداؤنی عبارت است از: ١) کتاب الحدیث ، که از میان رفته است ، حاوی چهل حدیث در فضیلت جهاد که در ٩٨٦ به اکبرشاه پیشکش شده است ؛ ٢) نامة خردافزا ، ترجمه از سِنْگهاسن بَتّیسی ، مجموعه ای از ٣٢ حکایت دربارة راجه بکَر ماجی اهل مالوَه ، که به فرمان اکبرشاه در ٩٨٢ به رشتة تحریر درآمد؛ ٣) رزمنامه ، ترجمه ای از مهابهارات ، که به توصیة اکبرشاه در ٩٩٠ صورت گرفت ؛ ٤) ترجمه ای از رامایان که در ٩٩٢ به فرمان اکبرشاه آغاز و در ٩٩٧ به وی عرضه شد؛ ٥) بخشی از تاریخ اَلْفی ، شامل تاریخ عمومی اسلام از آغاز تا سال ١٠٠٠، که در ٩٩٣ به اشارة اکبرشاه آغاز شده بود و در سال ١٠٠٠ بداؤن در مجلدات اول و دوم آن تجدید نظر کرد؛ ٦) نجات الرشید ، اثری در تصوّف ، اخلاق و جنبش مهدوی در عصر بداؤن ؛ ٧) بازنویسی و تلخیص ترجمة یکی از تواریخ کشمیر به قلم ملاّ شاه محمد شاه آبادی (احتمالاً راج ترنگینی )؛ ٨) بخشی از ترجمة معجم البلدانِ یاقوت به زبان فارسی ؛ ٩) ترجمة مختصر جامع التواریخ رشیدالدین به خواهش اکبرشاه در سال ١٠٠٠؛ ١٠) تکمیل بحرالاسمار ، ترجمه ای فارسی از افسانه ای سانسکریت ، ظاهراً کَته'اساگَر، که قبلاً برای سلطان زین العابدین کشمیری صورت گرفته بوده ، به فرمان اکبرشاه در ١٠٠٣؛ ١١) منتخب التواریخ ، تاریخ عمومی مسلمانانِ هندوستان از عهد سبکتکین تا ١٠٠٤ که تألیف آن از ٩٩٩ آغاز شده و، در پایان آن ، زندگینامه های شیوخ و علما و پزشکان و شاعران آمده است . بخش اعظمِ منتخب التواریخ تا ١٠٠٢ متّکی بر طبقات اکبریِ خواجه نظام الدین احمد بوده که بداؤنی با شیوة خاص خود نکات و مطالبی بدان افزوده است . این اثر به جهت انتقادات خصمانة بداؤنی نسبت به فعّالیتهای مذهبی اکبرشاه شهرت یافته است . ظاهراً وجود این کتاب دست کم تا دهمین سال سلطنت جهانگیر پنهان نگه داشته می شد (ملاّ عبدالباقی نهاوندی ، مؤلّف کتاب مآثر رحیمی ، زمانی که کتاب خود را در ١٠٢٥ به پایان می بُرد از وجود آن بیخبر بود). بنابر نظر شیخ محمدبقا سَهارَنپوری در مرآة العالم (١٠٨٧)، فرزندان بداؤنی به جهانگیر اطمینان دادند که از وجود آن کتاب مطّلع نبوده اند ( > مجموعة نسخه های خطی موزة بریتانیا < ، ش ٧٦٥٧، گ ٤٥٢ پ ، ر). بداؤنی خود نیز به نیتش در پنهان نگه داشتن این کتاب اشاره کرده است (ج ٣، ص ٣٩٨(

منابع :
(١) ( محمد حسین آزاد، دربار اکبری ، لاهور ١٩٨٨، ص ٤١٩-٤٦٢ ) ؛
(٢) عبدالقادربن ملوک شاه بداؤنی ، منتخب التواریخ ؛
(٣) G. Meredith - Owens, British Museum quarterly, xx , ٣, ٦٢-٦٣;
رجوع کنید به

(٤) رزمنــامه بـرای نسخـه ای دیگـر از ;
(٥) C. A. Storey, Persian literature: a biobibliographical survey , London ١٩٢٧-, I/١, ٤٣٥-٤٤٠.

) / د. اسلام / هاردی (