بینالود ، رشته کوهی در شمال شرقی استان خراسان . با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی از دهستان و بخشِ سرولایت در شهرستان نیشابور تا بخش جلگه رُخ در شهرستان تربت حیدریه ، به طول ١٢٥ کیلومتر امتداد دارد (رزم آرا، ج ٩، ص ٤٣٠؛ جعفری ، ج ١، ص ١٢٦). از شمال غربی به کوههای آلاداغ (ادامة رشته کوه البرز) می پیوندد، و در واقع دنبالة آن است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٦٠٢). رشته کوه بینالود، واسطه ای است میان کوههای پاروپامیسوس (متعلق به هندوکش ) و کوههای البرز، و از این لحاظ اهمیت ویژه ای دارد. این منطقه (رشته کوه بینالود و آلاداغ و پشت کوه ) زلزله خیز، و در معرض فعالیتهای زمین ساختی است ( ایرانیکا ، ذیل مادّه ). برای مثال در ١٢٦٧ زمین لرزه ای منطقة سرولایت را بشدت لرزاند. در ١٢٨٨ و بار دیگر در ١٣١١، شهر قوچان بر اثر زلزله ویران شد. در زلزلة ١٣١١، دامنة پرجمعیت اَترَک علیا، و منطقة سرولایت بیشتر آسیب دید، چنانکه قناتها ریزش کرد و شکافهایی به ژرفای پنج تا هشت متر در زمین پدید آمد (امبرسز و ملویل ، ص ١٨٩، ١٩٥).

رشته کوه بینالود، مرز طبیعی شهرستانهای نیشابور ومشهد به شمار می آید و دهستان بینالود در دامنة جنوبی

آن واقع است . این رشته کوه ، قله های متعددی دارد که بلندترین آنها قلة بینالود است که ارتفاع آن در برخی منابع ، حدود ٢١١ ، ٣ متر، و در برخی دیگر حدود ٣٥٠ ، ٣ متر ذکر شده است . قلة شیرباد با ارتفاع تقریبی ٢٠٠ ، ٣ متر و قلة زَرگَران با حدود ١٠٠ ، ٣ متر ارتفاع در جنوب قلة بینالود قرار دارند (جعفری ، ج ١، ص ١٢٦؛
نقشة طبیعی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران ؛
کیهان ، ج ١، ص ٤٣).

آبریزهای جنوبی بینالود عمدتاً به کالْ شور، و آبریزهای شمالی این کوهستان به کَشَف رود می ریزند (جعفری ، همانجا). حمدالله مستوفی نیز در قرن هشتم ، دربارة رود پرآبی که از این کوه سرچشمه می گرفته ، مطالبی نوشته و آورده است : «بر جانب شمال بر قُبة کوه به مسافت پنج فرسنگ چشمه ای است که ( به آن ) چشمه سبز می گویند و آبی شیرین و سبز از آن بیرون می آید» (ص ١٤٨ـ ١٤٩).

شهر قدمگاه در جنوب و شهر طُرقبه در شمال آن قرار دارد. جادة تهران ـ مشهد از دامنة شمالی بینالود (کیهان ، ج ١، ص ٤٦)، راه آهن تهران ـ نیشابور ـ مشهد از انتهای قسمت جنوب شرقی آن ، و جادة سبزوار ـ قوچان از ارتفاعات آن می گذرد. به نوشتة ابن حوقل ، در دورة او (سدة چهارم )، مردم برای رفتن از نیشابور به طوس ، پیاده از گردنه ای که نیشابور در کمر آن بوده ، بالا رفته به طوس می رسیده اند (ص ٤٥٣ـ٤٥٤). بارتولد این جادة قدیمی را میان رشته کوه بینالود دانسته است (ص ١٣١). از کوههای بینالود، بویژه در آبادی معدن (در دهستانِ بارمعدن )، سنگ فیروزه استخراج می شود (رزم آرا، ج ٩، ص ٤٠١؛
سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٢، ص ٤١٥). منابع فلز کرومیت نیز در این کوهها یافت می شود ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٦٤٣). در حدودالعالم (تألیف در سدة چهارم ) نیز دربارة معدن فیروزه و مس و سرب ناحیة طوس ، مطالبی آمده است که با موقعیت جغرافیایی کوههای بینالود مطابقت دارد (ص ٩٠).

منابع :
(١) ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧؛
(٢) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، تذکرة جغرافیای تاریخی ایران ، ترجمة حمزه سردادور، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٤) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی

(٥) آموزشی ، ١٣٦٦ ش ؛
(٦) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٧) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٨) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٩: استان نهم ( خراسان )، تهران ١٣٥٥ ش ، ١٣٢٩ ش ؛
(٩) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٢: مشهد ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٠) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١١) مشهد ( نقشه ) ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ١٣٧٠ش ؛
(١٢) نقشة ژئومرفولژی جمهوری اسلامی ایران ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ش ؛
(١٣) نقشة طبیعی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ ش ؛

(١٤) Encyclopaedia Iranica , s.v. "B ¦âna ¦lu ¦d" (by Eckart Ehlers).

/ معصومه بادنج /