بندر خمیر ، بندر، شهر و مرکز بخش خمیر در شهرستان بندرعباس از استان هرمزگان . در ١٤١ کیلومتری جنوب غربی بندرعباس و ١٠٨ کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه ، در مسیر راه اصلی بندرعباس ـ بندرلنگه در منطقة پست جلگه ای کرانة شمالی تنگه خوران / خوریات (= کلرنس ) در شمال جزیرة قشم قرار دارد (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٣٥٤ ، ٨ تن ). مشتمل بر دهستانهای خمیر، کَهورستان (جیحون ) و رویْدَر است . مکان استقرار شهر بتدریج از حدود دو کیلومتری ساحل به سمت شمال مرتفع می شود به طوری که ارتفاع کوه خمیر در ده کیلومتری شمال شهر با جهت شرقی ـ غربی تا ٤٠٠ ، ١ متر می رسد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ٣، ١١). بندر خمیر واقع در عقب کرانه ، دارای خوری با دهانة باریک و در حدود هفت متر عمق است . لنگرگاه آن (به عمق شش متر)، که از لنگرگاههای تنگة خوران است ، در یک کیلومتری کرانه ، بین جزیرة قشم و کرانة شمالی خلیج فارس قرار دارد (بایندر، ص ٥٢؛ دایرة المعارف فارسی ، ذیل «بندرخمیر»). آب و هوای بندرخمیر گرم و خشک است . حداکثر مطلق دما در تابستانها ْ٤٩ و حداقل آن در زمستانها ْ١، میانگین باران سالانه حدود ١٢٠ میلیمتر، و میزان رطوبت نسبی سالانة آن حدود ٧٥% است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، همانجا). در حدود پنج کیلومتری شمال غربی این بندر، کوهی به نام معدن قرار دارد که دارای گوگرد (همراه با گچ ) است و از آن چشمة آب گرمِ «هوباد» یا «آب باد» می جوشد که در بهبود امراض پوستی مؤثر است (لوریمر، ج ٨، ص ١٠١٦؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ١١). در فاصلة دو و چهار کیلومتری شمال شرقی بندرخمیر، دو معدن سنگ گچ (استخراج سالانه : ٥٠٠ ، ٢٦ تن )، و در ٤٣ کیلومتری شمال شرقی بندر، معدن سنگِ لاشه انگوران (استخراج سالانه : ٠٠٠ ، ٥ تن ) وجود دارد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ١٢). مهمترین ارتفاعات آن عبارت است از: کوه شَب در دهستان رویدر با ارتفاع ٦٨١ ، ٢ متر در حدود هفتاد کیلومتری بندر خمیر؛ کوه گیشو با ارتفاع ٦٨٧ ، ١ متر که با کوه صاحب آباد در یک رشته کوه (به طول ٤٨ کیلومتر) قرار دارد. این رشته کوه از ٣٧ کیلومتری شمال بندرخمیر تا ٥٨ کیلومتری شمال شرقی امتداد دارد و از سمت مشرق به رودخانة کُل محدود می شود (همان ، ج ١٣٠، ص ١١ـ١٢؛ همو، شناسنامة شهرها ، ص ٣؛ جعفری ، ج ١، ص ٤٨٩)؛ کوه لاوَر در چهار کیلومتری شمال غربی شهر و تنگه داربست (= گز) در شمال شهر واقع شده است و آبریز آن با جهت شمالی ـ جنوبی از داخل شهر می گذرد. همچنین تنگة نازَردون در یک کیلومتری شمال غربی و تنگه هونیز در دو کیلومتری شمال شرقی بندرخمیر قرار دارد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، شناسنامة شهرها ، ص ٤). دره (یا تنگه )های توره ای و خِیْر در شمال و شمال شرقی بندر خمیر قرار دارند و آبریز تنگ توره ای از میان شهر می گذرد. همچنین دشت کهورستان در ٢٩ کیلومتری شمال بندرخمیر است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ١٢). رود کل (شور) با جهت شمالی ـ جنوبی در فاصلة بیست کیلومتری شمال شرقی بندرخمیر به سمت خلیج فارس جریان دارد. رودمَرّا از کوه شب سرچشمه می گیرد و همراه با رود رُسُلی به رود کل می پیوندند. رود مهران (خمیر) از ارتفاعات غربی بندرلنگه سرچشمه می گیرد و در ده کیلومتری غرب بندرخمیر به خلیج فارس می ریزد (همان ، ج ١٣٠، ص ١١؛ افشین ، ج ١، ص ٤٤٧). اطراف بندرخمیر پوشیده از درختان کُنار، حرّا، کَهور، و گز و گیاهان دارویی نظیر دَهَخ (گندم گیاه )، دونی ، کیل ، تُرشَک و سُرمه است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ٣). بندر خمیر دارای انواع پرندگان دریایی و مهاجر، و جانورانی از قبیل گرگ و شغال و خرگوش است . کشاورزی بندرخمیر دارای وضعی نسبتاً مناسب ، و کشت آن به دو صورت آبی و دیمی است . محصولات کشاورزی آن ، گندم ، جو، تره بار، تنباکو، خرما و مرکبات ، و صادرات مهم آن ، تره بار، مرکبات ، انواع خرما و سنگ گچ است . بندر خمیر در دهه های اخیر، بویژه پس از انقلاب اسلامی با ایجاد حِرَف و مشاغل گوناگون توسعه یافت . برق بندر از برق منطقه ای استان منشعب می شود (همان ، ج ١٣٠، ص ١٢). منابع آب آشامیدنی و کشاورزی از چاههای عمیق و نیمه عمیق و چشمه سارها تأمین ، و از طریق لوله کشی تقسیم می گردد (همان ، ج ١٣٠، ص ٤، ١٢). اثر مهم و تاریخی آن ، برج نیمه ویران قلعة خمیر است که از سنگ و ساروج ساخته شده است (همانجا؛
اقتداری ، ص ٥١٤). دیوار برج ، بازماندة حصاری است به نام سُدار در گلوگاه جادة بندرعباس ـ بندرلنگه که سیدسعیدخان ، سلطان مسقط ، در دورة اشغال عمان ساخته و در ١٣٢٦ بسیار آباد بوده و تنها استحکام دفاعی شهر، قلعه ای سالم با یک برج چهارگوش بلند بوده است . در این بندر، دو یا سه زیارتگاه و یک مسجد زیبا و قدیمی وجود داشته و منابع آب شیرین بندرخمیر از هفده حلقه چاه عمیق تأمین می شده است (لوریمر، همانجا). بندر خمیر به علت موقعیت محلی و منطقه ای ، محل دادوستد کالاهای وارداتی یا صادراتی است . زبان سکنة بندر، فارسی با گویش بندری است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی ، ج ١٣٠، ص ١٢).

پیشینه . از گذشتة بندرخمیر اطلاع چندانی در دست نیست ، همین قدر می دانیم که در حدود دو قرن پیش ، سیاحان و محققان از این بندر بازدید کرده و دربارة آن مطالبی نوشته اند. محمد ابراهیم کازرونی در گزارش خود به دربار محمدشاه قاجار (حک : ١٢٥٠ـ١٢٦٤)، تعداد سکنة بندر خمیر را چهارصد خانوار ذکر کرده است که کلاً کارگران معدن گوگرد بوده اند (ص ١٢٠ـ١٢١). به نوشتة نوربخش (ص ١٧٨)، در زمان ناصرالدین شاه (١٢٦٤ـ١٣١٣) بندر خمیر و مناطق تابعه نیز سالها در اجارة سلطان عمان بود که پس از آن طی قرارداد بیست ساله ای به سیدسعیدخان واگذار گردید. در ١٣٢٠، خازن الدوله ، پسر امین السلطنه ، بندرخمیر را تیول خود قرار داد و آن را به معین التجار اجاره داد (سدیدالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ص ٤). به نوشتة کُرْزُن ، در ١٢٧١ بندر خمیر از بنادر نسبتاً مهم خلیج فارس ، و جزو فرمانداری سعدالملک به شمار می آمد، و از بنادری بود که سالانه عواید سرشماری برای او فراهم می ساخت (ج ٢، ص ٤٨٩). لوریمر (ج ٨، ص ١٠١٦ـ١٠١٧) جمعیت بندر خمیر را در ١٣٢٦، حدود ٣٥٠ خانوار یعنی تقریباً ٨٠٠ ، ١ تن برآورد کرده بود، که بیشتر آنها شافعی مذهب و از عشایر مختلف عرب بودند. ناوگان دریایی آنان از چهار قُنجه / قُنچه (کشتیهای تجاری ) و ٢٢ بَقاره (کشتیهای ماهیگیری ) ( عمان و تاریخها البحری ، ص ١٢٣، ١٤٣؛
لوریمر، همانجا) تشکیل می شد که تا بصره و حتی بنادر هند رفت وآمد می کردند. بنابه نوشتة سدیدالسلطنه (١٣٧١ ش ، ص ٢١٨) در سالهای ١٣٢٤ تا ١٣٣٢ بندر خمیر ٢١ فروند کشتی بادبانی (شش کشتی ماهیگیری و پانزده کشتی مسافربری و باربری ) داشت ، صادرات آن ماهی ، آهک به مقدار زیاد، سنگهای آسیا و گوگرد بود (لوریمر، ج ٨، ص ١٠١٦). کشف معدن نیکل در کوه کشار و کوه انگور در سالهای ١٣٢٤ تا ١٣٣٢ و صدور آن به روسیه ، سبب رونق اقتصادی بندرخمیر شد که بعدها به حکم دولت ، متروک شناخته شد (سدیدالسلطنه ، ١٣٧١ ش ، همانجا). با توجه به رشد جمعیت ، بندر خمیر تا اواسط دهة پنجاه تغییر چندانی نکرد به طوری که جمعیت آن در ١٣٣٥ ش به ٠٧٥ ، ١ تن (سرشماری ١٣٣٥ ش به نقل دایرة المعارف فارسی ، ذیل «بندرخمیر»)، در ١٣٤٥ ش به ٧٦٨ ، ١ (مرکز آمار ایران ، ١٣٤٨ ش )، در ١٣٥٥ ش به ٤٢٣ ، ٢ تن (همو، ١٣٦١ ش ) و در ١٣٦٥ ش به ٠٧٦ ، ٥ تن (همو، ١٣٦٨ ش ) رسید. در زمینة زندگی اقتصادی ، از ١٣٤٥ ش بویژه از هنگامی که بندر خمیر شهر و مرکز بخش خمیر شد، شهر رو به آبادانی رفته و تأسیسات زیربنایی ایجاد و سازمانهای دولتی در آنجا تأسیس شده است . با آنکه وضع اقتصادی بندر خمیر بر پایة کشاورزی و تجارت استوار است ، اقتصاد شهر نیز ـ به سبب وجود واحدهای صنعتی و تولیدی و خدمات و مشاغل گوناگون ـ گسترش یافته ، به طوری که در سالهای پس از جنگ عراق با ایران (٣١ شهریور ١٣٥٩ـ٢٧ مرداد ١٣٦٧)، کارخانة سیمان با ظرفیت ششهزار تن در این بندر احداث و بهره برداری شده است .

منابع :
(١) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٢) احمد اقتداری ، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣) غلامعلی بایندر، خلیج فارس ، خرمشهر ١٣١٧ ش ؛
(٤) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٦) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، شناسنامة شهرهای کشور (زیرچاپ )؛
(٧) همو، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٣٠: قشم ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٨) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، بندرعباس و خلیج فارس = اعلام الناس فی احوال بندرعباس ، چاپ احمد اقتداری و علی ستایش ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩) همو، سرزمینهای شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش = مغاص اللئالی و منار اللّیالی ، چاپ احمد اقتداری ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٠) عمان و تاریخهاالبحری ، عمان ١٩٧٩؛
(١١) محمدابراهیم کازرونی ، تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٢) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمه وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٣) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، نتایج نهایی شهرهای کشور ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٤) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٥) همو، فرهنگ آبادیهای کشور (براساس نتایج سرشماری عمومی آبانماه ١٣٤٥)، ج ١٠: فرمانداریکل بنادر و جزایر خلیج فارس ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
همو، فرهنگ آبادیهای کشور (براساس

(١٦) سرشماری آبان ١٣٥٥)، ج ١٤: استان هرمزگان ، تهران ١٣٦١ ش ؛
حسین

(١٧) نوربخش ، جزیرة قشم و خلیج فارس ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
محمدابراهیم کازرونی ، تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس ، تهران ، ١٣٦٧

(١٨) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf , ـ Oman, and Central Arabia , Calcutta ١٩٨٦.

/ مهدی جوزی /