دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٧٩٧
حبیباللهى ، ابوالقاسم، متخلص به نوید، شاعر و استاد دانشگاه مشهد. وى در ١٣٢٠/ ١٢٨١ش در مشهد متولد شد. پدرش میرزا محمد، متخلص به حبیب، از شاعران معروف خراسان در زمان خود بود. میرزا محمد كوچكترین پسر حاج میرزا حبیب خراسانى* بود. مادرِ ابوالقاسم نیز فرزند حاج میرزا نصراللّه مجتهد، متخلص به فانى، شاعر و مجتهد بزرگ مشهد، بود (ابوالقاسم حبیباللهى، ١٣٦٣ش، پیشگفتار محمد حبیباللهى، ص نه؛ گلشن آزادى، ص ٢٠١ـ ٢٠٢، ٥٧٨). در واقع، شاعرى در خاندان حبیباللهى موروثى بود.
حبیباللهى تحصیلات ابتدایى را در مدرسه رحیمیه مشهد به پایان رساند و پس از آن به تحصیلات قدیم روى آورد. مقدمات زبان عربى، مطول، مُغنى و كتب دیگر را نزد استادان آن زمان فراگرفت. زبان فرانسه را نیز پس از فراگرفتن مقدماتى مختصر نزد معلم، پیش خود تكمیل كرد، به شكلى كه بر آثار كلاسیك این زبان احاطه یافت (ابوالقاسم حبیباللهى، ١٣٦٣ش، همان پیشگفتار، ص سیزده، پانزده؛ محمد حبیباللهى، ص ١٥٦).
پس از تأسیس دانشكده معقولومنقول در مشهد (١٣٣٧ش)، حبیباللهى استاد آن دانشكده گردید و سپس در دانشكده ادبیات مشهد استاد كرسى ادبیات عرب شد (گلشن آزادى، ص ٥٧٩) و پس از هفده سال همكارى با دانشگاه مشهد، با رتبه استادى بازنشسته شد (ابوالقاسم حبیباللهى، ١٣٦٣ش، همان پیشگفتار، ص شانزده). كتاب او با عنوانِ تاریخ ادب عربى عصر جاهلى (مشهد ١٣٤٦ش) و سلسله مقالات وى با عنوان «مضامین مشترك در عربى و فارسى یا ترجمه شعر به شعر» در مجله دانشكده ادبیات مشهد (شمارههاى بهار و تابستان ١٣٤٩ش، زمستان ١٣٥٠ش و تابستان ١٣٥٢ش) و نیز مقالات دیگر وى درباره شاعران و نویسندگان عرب، نشانه تبحر و استادى او در زبان عربى است.
وى در تیر ١٣٢٥ به نخستین كنگره نویسندگان ایران دعوت شد و قطعه شعرى به نام «غم میهن» خواند (رجوع کنید به ابوالقاسم حبیباللهى، ١٣٢٦ش،ص١١٨ـ١١٩)؛ حضور او در این كنگره نشان میدهد كه وى در زمان خود شاعرى شناخته شده بوده است. زبان شعر او در عین استوارى و فصاحت، ساده و روشن است و گاه به زبان گفتگو نزدیك میشود. تأثیر شاعران سبك خراسانى در شعر او كاملا محسوس است. وى در بیشتر قالبهاى سنّتى، بهویژه قصیده و مثنوى و قطعه، شعر سروده، اما تبحر او در سرودن قطعههاى اجتماعى و اخلاقى است (یوسفى، ص ٢٣٤، ٢٣٧). وى از فعالان انجمنهاى ادبى مشهد بود (آینده، سال ٦، ش ٩ـ١٢، ص ٩٣٠) و مهدى اخوان ثالث، از شاعران معاصر خراسانى، او را استاد خود شمرده است (ص ٣٧٨). حبیباللهى در ٢٨ آذر ١٣٥٩ در مشهد درگذشت (آینده، همانجا). در ١٣٦٣ش مجموعه اشعار و مقالاتش با نام ارمغان نوید به كوشش فرزندش، محمد حبیباللهى، با مقدمه غلامحسین یوسفى در اصفهان منتشر شد.
منابع :
(١) آینده، سال ٦، ش ٩ـ١٢ (آذر ـ اسفند ١٣٥٩)؛
(٢) مهدى اخوان ثالث، ترا اى كهن بوم و بر دوست دارم، تهران ١٣٧٠ش؛
(٣) ابوالقاسم حبیباللهى، ارمغان نوید: مجموعه مقالات و اشعار استاد ابوالقاسم حبیباللهى (نوید)، به كوشش محمد حبیباللهى، اصفهان ١٣٦٣ش؛
(٤) همو، «غم میهن»، در نخستین كنگره نویسندگان ایران، تیر ماه ١٣٢٥، تهران ١٣٢٦ش؛
(٥) محمد حبیباللهى، «یادى دیگر از ابوالقاسم حبیباللهى (نوید)»، آینده، سال ٧، ش ١ و ٢ (فروردین ـ اردیبهشت ١٣٦٠)؛
(٦) علیاكبر گلشن آزادى، صد سال شعر خراسان، به كوشش احمد كمالپور، مشهد ١٣٧٣ش؛
(٧) غلامحسین یوسفى، یادداشتها : مجموعه مقالات، مقاله ٢٤: «یادى از استاد نوید»، تهران ١٣٧٠ش.
/ بهرام پروین گنابادى /