برومند ، نورعلی ، استاد موسیقی و نوازندة چیره دست انواع سازهای سنّتی ایرانی (١٢٨٤ـ١٣٥٥ ش ). پدرش میرزا عبدالوهاب خان جواهری ، جواهرساز و پرورش دهندة گل بود و با موسیقیدانان مشهور مناسبات نزدیک داشت (خالقی ، بخش اول ، ص ٤٩٩ـ٥٠١). برومند از پانزده سالگی نزد غلامحسین درویش (١٢٥١ـ١٣٠٥ ش ) استاد تار و سه تار، آموزش دید (لطفی ، ص ٥٨٩؛ خالقی ، بخش اول ، ص ٤٩٨) و ردیفهای ابتدایی را فراگرفت . در هجده سالگی ، با روح اللّه خالقی * ، آشنایی یافت و مدتی به اتفاق او تمرین نوازندگی کرد (خالقی ، بخش اول ، ص ٤٩٨ـ٥٠٠). کمی بعد به آلمان رفت و در کنار تحصیل در رشتة پزشکی ، به یادگیری پیانو، سرایش و اصول نُت خوانی موسیقی غربی همّت گماشت و به آثار موتسارت ، آهنگساز اتریشی ، علاقه پیدا کرد. در١٣٠٦ ش به ایران بازگشت و برای یادگیری ردیفهای متوسط تا عالی و اصول قراردادیِ نت نویسی ایرانی ، نزد موسی معروفی * (١٢٦٨ـ١٣٤٣ ش )، هنرآموز ارشدِ درویش به شاگردی پرداخت . سپس برای ادامة تحصیل طبّ، بار دیگر به اروپا رفت ، اما بر اثر ابتلا به بیماری ناشناخته ای نابینا شد و ناچار در ١٣١٥ ش به ایران بازگشت (نتل ، ص ٢١) و تمام وقت خود را به تعلّم و تعلیم موسیقی اختصاص داد. از اساتید او صمصام الدوله و فخام الدوله بهزادی ، ابوالحسن صبا، حسین خان هنگ آفرین ، یوسف فروتن ، حبیب سماعی ، عبدالله دوامی و اسماعیل قهرمانی را می توان نام برد که هریک در شاخه ای از موسیقی استادی بنام بودند و برومند سالهایی طولانی باصبر و حوصله نزد آنان به تعلّم و تمرین پرداخت (لطفی ، همانجا؛ مشحون ، ج ٢، ص ٥١٧). او به مدت دوازده سال تمام ردیفهای موسیقی سنتی ایران را نزد اسماعیل قهرمانی * ، شاگرد ممتاز و ارشد مکتب میرزا عبداللّه دوامی فراگرفت (خالقی ، بخش ١، ص ١٢٣؛ ستایشگر، ج ٣، ص ٩٧، ٤٤٦) و از آنجا که پنجه و مضراب قهرمانی به علت کهولت سنّ بسیار ضعیف شده بود، برومند باممارست فراوان کار استاد را بازآموزی ، بازسازی و درست به شیوة خود او اجرا و تدوین کرد (دورینگ ، ص ١٤). برومند در نتیجة معاشرت طولانی با استادان آواز، چون سیدحسین طاهرزاده * (١٢٦٢ـ١٣٣٤ ش ) ظرافتهای اجرا و اسلوب بیانی وی موسوم به «مکتب اصفهان » را، بخوبی فرا گرفت ( رجوع کنید به خانعلی ، ص ٢١ـ٢٢).

برومند تا اواسط دهة ١٣٤٠ ش ، کمابیش در انزوا و برکنار از مسئولیتهای اجرایی و آموزشی رسمی بود؛ اما در این سالها با گشایش بخش موسیقی دانشکدة هنرهای زیبای دانشگاه تهران (لطفی ، ص ٥٩٠)، او به تدریس ردیفها و شیوة اجرای آنها در دو قالب «سازی » و «آوازی » پرداخت . سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران ، «ردیف نورعلی برومند» را در اوایل دهة ١٣٥٠ ش ضبط کرد که بعدها به صورت غیر رسمی و با کیفیتی نامطلوب انتشار یافت ؛ متن نُت نویسی شدة آن را نیز همراه با نوارهای برومند شاگرد فرانسوی وی ژان دورینگ در ١٣٧٠ ش در تهران منتشر کرد. در١٣٧٢ ش ، مجموعة اجراهای برومند به صورت نوار به همراه کتاب نتهای ردیف او منتشر شد. برومند سرانجام ، در پی سکتة قلبی در دوم بهمن ١٣٥٥، در تهران درگذشت و در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد (خانعلی ، ص ٢٢).

نورعلی برومند عمدتاً به عنوان مدافع سنّت هنری قدیم و گردآورندة ردیف هفت دستگاه و پنج آواز موسیقی ایرانی شناخته شده است ، در حالی که فراتر از این ، تأثیر او به عنوان بزرگترین شفاهی دان موسیقی اصیل در شناساندن اصول و ظرایف هنر سنت موسیقی قابل بررسی است . علاوه بر اینها وی نوازنده ای چیره دست و صاحب سبک بود (لطفی ، ص ٥٩٢) و از نظر آگاهی به رموز فنّ تلفیق درست شعر با موسیقی در آواز، سازشناسی ، دقت کم مانند در تشخیص زنگ و رِنگ صحیح و نیز در شعر شناسی ، مرجعی معتبر در دورة خود به شمار می رفت .

برومند در تعلیم هنرآموزان در عین وسواس شدید در گزینش شاگردان و پرهیز از آموزش ظرایف به هنرآموزانی که ثبات هنری ـ اخلاقی نداشتند، در تعلیم افراد شایسته و قابل اعتماد بی دریغ می کوشید. وی به روش «کارگاهی » و تعلیم حضوری (سینه به سینه = سماعی = گوشی ) اعتقاد تام داشت و به ثبت نغمات ایران با اصول نت نویسی موسیقی غرب ، اعتباری نمی داد ( رجوع کنید به کیانی ، ص ١١١(

با وجود پرهیز آگاهانة برومند از درآمیختن با موسیقی اروپایی ، با بررسی دقیقتر می توان اثر پذیریهای ملایم

و نامحسوس او را از نوع موسیقی متجددانه و غربی شدة ایرانِ سالهای ١٣٠٢ به بعد دریافت . این اثرپذیری بویژه در انتخاب نسبتهای فواصل ، انتخاب نوع ساز و در ظرایفی دیگر که با ارائة نمونه های شفاهی دانسته می شود، قابل تشخیص است .

منابع :
(١) روح الله خالقی ، سرگذشت موسیقی ایران ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢) یوسف خانعلی ، «با هم به راه افتادیم ، بی او برگشتیم »، تماشا ،دورة ٥، ش ٢٩٨ (بهمن ١٣٥٥)؛
(٣) ژان دورینگ ، ردیف سازی موسیقی سنّتی ایران : ردیف تار و سه تار میرزا عبداللّه به روایت نورعلی برومند ، ترجمة پیروز سیّار، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) نورالدین رضوی سروستانی ، «از محجوبی تا برومند: گفتگو با استاد رضوی سروستانی »، کلک ، ش ١٤ـ١٥ (اردیبهشت ـ خرداد ١٣٧٠)؛
(٥) مهدی ستایشگر، نام نامة موسیقی ایران زمین ، ج ٣، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٦) مجید کیانی ، هفت دستگاه موسیقی ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٧) محمدرضا لطفی ، «نورعلی برومند، استاد برجستة گروه موسیقی دانشکدة هنرهای زیبای دانشگاه تهران »، چیستا ، دورة ٢، ش ٥ (دی ١٣٦١)؛
(٨) حسن مشحون ، تاریخ موسیقی ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٩) برونو نتل ، «نورعلی برومند استاد موسیقی »، تماشا ، دورة ٦، ش ٢٨٩(آذر ١٣٥٥).

/ سید علیرضا میرعلی نقی /