دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٦٦
تَوَلاّ ، میرزا تُولَه گان ، شاعر و نویسندة مقالات سیاسی و از بنیانگذارانِ مجلة طنزآمیز مُوشْتُوم چاپ تاشکند. در ١٣٠٠/١٨٨٣ در شهرک کُوکْچة تاشکند، در خانواده ای روشنفکر به دنیا آمد. پدرش خواجَم یار نام داشت . تولاّ از معلم سرخانه دروس ابتدایی را فراگرفت و سپس در مدرسة بیگلربیگی تحصیل کرد. این مدرسة مشهور، شاگردان نامداری پرورده است ؛ از جمله مراد خواجه ، مترجم گلستان به ترکی ( د. ازبکستان شوروی ، ج ١٠، ص ٤٩٨). در این مدرسه انجمنی ادبی فعالیت داشت که شاعران نازک طبع و مترجمان مشهورِ شعر فارسی ، ملا قوشاق مسکین (متوفی ١٣١٦ ش /١٩٣٧) و هیبت اللّه خواجه خِصلَت (متوفی ١٣٤٤ ش /١٩٤٥) و سراج الدین صدقی (متوفی ١٣٣٣ ش /١٩٣٤)، از گردانندگانش بودند.
تولاّ به زبانهای ازبکی و فارسیِ تاجیکی و عربی تسلط داشت (همانجا). از ١٣٢٣/١٩٠٥ با نشریه های صدای ترکستان ، صدای فرغانه ، ترقی ، روزنامة ولایتی ترکستان همکاری کرد و اشعار و مقالات خود را در آنها به چاپ رساند (قیوموف ، ج ٣، ص ٦٠٤؛ > جدیدیه < ، ص ٨٠٨). اصلاحاتِ مکتب و مدرسه ، ترویج معارف دینی ، انتقاد از خرافات و عقب ماندگی ، مشکلات اقتصادی عامة مردم از موضوعات اصلی سروده ها و نوشته های وی است . در کتابهای شعر وی ، رونق الاسلام (١٣٣٢/ ١٩١٤) و سبزه زار (١٣٣٣/١٩١٥)، به ارزشهای زندگی ساز اسلام و نکوهش خرافات و ستم قومی و استعمار پرداخته شده است . این شعرها بویژه در میان جوانان تأثیرگذار بود ( د. ازبکستان ، ص ٥٢٥).
اگر چه تولاّ همانند دیگر روشنفکران زمان خود، به نتایج انقلاب اکتبر ١٩١٧ خوشبین بود، اما بسیاری از آزادی خواهان ، به اتهام «دشمنی با خلق » گرفتار آمدند و کشته شدند و تولاّ هم به سیبری تبعید و در ١٣١٨ ش /١٩٣٩ اعدام شد ( د. ازبکستان شوروی ، همانجا).
تولاّ از شخصیتهای برجستة نهضت جدیدها * ی تاشکند بود (قیوموف ، ج ٣، ص ٦٠٤؛ > جدیدیه < ، ص ١٩١). سروده های او سیاسی و اجتماعی است (قیوموف ، ج ٣، ص ٦٠٤ـ ٦٠٦). در روزگاری که شاعرانی مانند حمزه ، معانی نو و تند و اجتماعی را بیشتر در قالب جدید، یعنی بدون رعایت وزن و قافیه ، می سرودند، تولاّ همانند صدیقی عَجْزی ، محتوای جدید را در قالب عروض سنّتی می ریخت ( > جدیدیه < ، ص ١١٤).
از مهمترین آثار تولاّ رونق الاسلام است که پس از استقلال (١٣٧٠ ش /١٩٩١) تجدید چاپ شد.
منابع :
(١) Jadidchilik: isla ¦ha ¦t, yangilanish, mustaqillik va taraqqiya ¦t uchuh kurash , Tashkent ١٩٩٩;
(٢) Pula ¦tja ¦n Da ¦mulla Qayumov, Tazkira-ye Qayum ¦â, vol. ٣, Tashkent [n. d.];
Uzbek
(٣) Sa ¦vet ensiklopediya ¦sl , Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠;
(٤) Uzbakistan Respublikasi ensiklopediya ¦, Tashkent: Qamuslar Bash Tahririyati, ١٩٩٧.
/ حمید جان حامدی /