جونپور ، شهری‌ در ایالت‌ اوتارپرادش‌ هند.این‌ شهر در جنوب‌شرقی‌ اوتارپرادش‌*، در فاصله حدود ٢١٠ كیلومتری‌ شهر لكهنو*(مركز ایالت‌) در دشتی‌ نسبتاً هموار و در ارتفاع‌ حدود هشتاد متری‌ واقع‌ است‌. رود گومِتی‌، از ریزابه‌های‌ رود گنگ‌، با جهت‌ شمال‌غربی‌ ـ جنوب‌شرقی‌ از میان‌ شهر می‌گذرد. این‌ شهر از راه‌ اصلی‌ با شهر بنارس‌ *(حدود شصت‌ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌)، اللّه‌آباد *(حدود صد كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌)، سلطان‌پور (حدود صد كیلومتری شمال‌غربی‌) و با شهر شاه‌گنج‌ (حدود پنجاه‌ كیلومتری‌ در شمال‌) مرتبط‌ است‌.

جونپور در مسیر خط‌آهن‌ لكهنو ـ بنارس‌ قرارگرفته‌ و با شبكه راه‌آهن‌ به‌ شهرهای‌ شاه‌گنج‌، سلطان‌پور و فیض‌آباد در شمال‌، سعیدپور در مشرق‌،بنارس‌ در جنوب‌ و اللّه‌آباد در جنوب‌شرقی‌ ارتباط‌ دارد. از اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌ یكی‌ از مراكز مهم‌ كشاورزی‌ شده‌است‌ و شكر، حبوبات‌،عطریات‌ و دانه‌های‌ روغنی‌ را صادر و كالاهایی‌ چون‌ منسوجات‌، فلزات‌، ادویه‌ و نمك‌ را وارد می‌كند (رجوع کنید به < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ ١٤، ص‌ ٧٩).

معماری‌ جونپور آمیزه‌ای‌ از شیوه هند و اسلامی‌ است‌. از آثار سلسله تغلقیه‌ *، قلعه جونپور مشرف‌ بر رود گومتی‌ است‌ كه‌ به‌ امر فیروزشاه‌ تُغْلُقی‌ در ٧٦٢ بنا شد. بیشتر آثار تاریخی‌ جونپور متعلق‌ به‌ دوره سلاطین‌ جونپور است‌، از جمله‌ مسجد اتلا، مسجد لال‌/ لعل‌ دروازه‌، مسجد خالص‌ مخلص‌، و مسجدجامع‌ جونپور (رجوع کنید به جونپور*، سلاطین‌). از آثار دوره مغول‌ در جونپور، پل‌ قدیمی‌ بر روی‌ رودخانه گومتی‌ است‌ كه‌ در ٩٧٦ به‌ امر مُنعم‌خان‌ احداث‌ گردید. معبد آفتاب‌ نیز در قرن‌ نهم‌ در نزدیكی‌ جونپور ساخته‌ شد (عزیز احمد، ص‌ ١٨٩؛ حكمت‌، ص‌ ٣٤٧؛ هالیستر، ص‌ ١٨٤؛ توماس‌، ص‌ ٣١٩).

سیدمحمد جونپوری*، مدعی‌ مهدویت‌ در قرن‌ دهم‌، ملاّ محمود جونپوری‌*و غلامحسین‌ جونپوری*از نامداران‌ این‌ شهر بوده‌اند.

پیشینه‌. این‌ شهر در منابع‌ به‌ صورتهای‌ جَوانپور ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ ١٤، ص‌ ٨٢)، جانپور (دولافوس‌، ص‌ ١١٤)، جَاون‌پور ( نقشه راهنمای‌ هند )، جَوَنپور (آقا احمد كرمانشاهی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٦٨) و جونان‌پور (شمس‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، ص‌ ١٤٨) ضبط‌ شده‌ است‌.

جونپور در محل‌ قلعه قدیمی‌ منایچ‌/ منچ‌ یا قلعه براهمه‌ بنا شد و در ٤٠٩ سلطان‌محمود غزنوی‌ آن‌ را تسخیر كرد (عتبی‌، ص‌ ٢٤٥؛
فرشته‌، ج‌ ١، ص‌٣٠؛
د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

با روی‌ كار آمدن‌ سلسله تغلقیه‌ در هند، جونپور نیز تحت‌ حكومت‌ آنها قرار گرفت‌. در دوره فیروزشاه‌ جونپور شهر آبادانی‌ نبود، اما چون‌ زمین‌ مساعدی‌ داشت‌، فیروزشاه‌ در مدت‌ شش‌ ماه‌ شهر بزرگی‌ در كرانه رود گومتی‌ بنا كرد و آنجا را به‌ نام‌ محمدبن‌ تغلق‌شاه‌، كه‌ ملقب‌ به‌ جونان‌ بود، جونان‌پور نامید (شمس‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، همانجا).

پس‌ از مرگ‌ فیروزشاه‌، مناطق‌ بنگال‌، جونپور، سند، گجرات‌ و دكن‌ از سیطره حكومت‌ دهلی‌ خارج‌ و سلاطین‌ جونپور بر آنجا مسلط‌ شدند (دولافوس‌، ص‌ ١١١).

با سقوط‌ حسین‌شاه‌ شرقی‌ در ٨٨٣ به‌ دست‌ سلطان‌ بهلول‌لودی‌*، عصر فرمانروایی‌ سلاطین‌ جونپور به‌ پایان‌ رسید و حركتهای‌ مهدویگری‌ با ظهور سیدمحمد جونپوری‌ در جونپور آغاز گردید (عزیز احمد، ص‌ ٤١). بهلول‌ لودی‌ پسرش‌، باربَك‌ شاه‌، را به‌ حكومت‌ جونپور گماشت‌، اما برادرش‌، سكندر لودی‌، بر او پیروز شد و جونپور جزو سلطان‌نشین‌ دهلی‌ شد (بداؤنی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣١٧، ٣٢٠ـ٣٢١).

بعد از درگذشت‌ سلطان‌ سكندر در حدود ٩٢٣، فرزند وی‌، سلطان‌ابراهیم‌ لودی‌، حاكم‌ دهلی‌ شد و او شاهزاده‌ جلال‌خان‌ ملقب‌به‌ سلطان‌جلال‌الدین‌ را به‌حكومت‌ جونپور برگزید (هروی‌،ج١، ص‌٣٤١؛
بداؤنی‌، ج‌١، ص‌٢٢٥). در این‌ زمان‌ ابراهیم‌خان‌ سوری‌ جونپور را تسخیر نمود، اما سپاهیان‌ سلطان‌ ابراهیم‌ لودی‌ وی‌ را سركوب‌ كردند (مفتی‌ لاهوری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٤٨ـ ١٤٩).

در دوره بابریان*، بابرشاه‌ مناطقی‌ چون‌ ملتان‌، لاهور، پنجاب‌، دهلی‌، آگره‌، اللّه‌آباد، اوده‌ و جونپور را تسخیر كرد و وارد آنجا شد (هروی‌، ج‌ ٢، ص‌٢٠ـ٢٢؛
بداؤنی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٣٣؛
كنبو، ج‌ ١، ص‌ ١٨).

در ٩٣٧ با مرگ‌ بابرشاه‌، همایون‌ به‌ تخت‌ سلطنت‌ آگره‌ نشست‌. در همین‌ زمان‌ محمودبن‌ سكندر لودی‌ به‌ اتفاق‌ بُبْن‌ بایزید و امرای‌ افغان‌ شورش‌ نمود و ولایت‌ جونپور و نواحی‌ آن‌ را تصرف‌ كرد اما همایون‌ جونپور را از انقیاد آنها بیرون‌ آورد و جُنید بِرلاس‌ را به‌ حكومت‌ آنجا منصوب‌ كرد (هروی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٤، ٢٨ـ٣٠؛
بداؤنی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٣٤، ٢٣٧؛
غالب‌ دهلوی‌، ص‌ ١٥٢).

در ٩٤٢، شیرخان‌ سوری‌، جونپور و ولایت‌ بهارو قلعه چنار را تصرف‌ كرد و حكومت‌ سوریان‌ در جونپور آغاز شد (هروی‌، ج‌ ٢، ص‌٤٠ـ٤٢؛
بداؤنی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٣٩ـ٢٤٠).

در ٩٦٣ محمدخان‌ سور، حاكم‌ بنگاله‌، از بنگاله‌ تا جونپور را تسخیر نمود (بداؤنی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٩٥).

از این‌ زمان‌ به‌ بعد دوباره‌ بابریان‌ بر جونپور مسلط‌ شدند. اكبرشاه‌ جونپور را تصرف‌ كرد و دستور داد در آن‌ عمارات‌ عالی‌ بسازند و آنجا را پایتخت‌ نامید (هروی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٥٤، ١٩٢ـ ١٩٣؛
بكّری‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٦ـ ٢٨).

در ١٢٢١ آقااحمد كرمانشاهی‌ (بهبهانی‌*) كه‌ به‌ جونپور سفر كرده‌، نوشته‌ است‌ كه‌ آنجا از بلاد قدیم‌ و دارالعلم‌ هندوستان‌ است‌ و طلبه علوم‌ از هر شهر و دیاری‌ به‌ آنجا می‌روند. همچنین‌ از مسجد بسیار بزرگی‌ كه‌ حدود دوهزار تن‌ را در خود جای‌ می‌داده‌ نام‌ برده‌ و آنجا را شهری‌ بسیار خوش‌آب‌ و هوا با انواع‌ ریاحین‌ وصف‌ كرده‌ است‌. وی‌ از پل‌ جونپور نیز یاد كرده‌ است‌ كه‌ از وسط‌ شهر از روی‌ رود گومتی‌ می‌گذشته‌ است‌. وی‌ از فضلای‌ شهر از مولانامحمد جونپوری‌ نام‌ برده‌ است‌ (ج‌ ١، ص‌ ٤٦٨ـ٤٦٩). علی‌اصغر حكمت‌ (ص‌ ٧١، ٢٤٦) از مدارس‌ علوم‌ اسلامی‌ در جونپور خبر داده‌ است‌.

از اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌ جونپور در دست‌ نوابهای‌ اوده‌ * قرار گرفت‌ و در ١١٨٩ به‌ تصرف‌ انگلیسیها در آمد ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ج‌ ١٤، ص‌ ٧٦).

نیز رجوع کنید به جونپور*، سلاطین‌

منابع‌:
(١) آقااحمد كرمانشاهی‌، مرآت‌ الاحوال‌ جهان‌نما: سفرنامه، قم‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(٢) عبدالقادربن‌ ملوك ‌شاه‌ بداؤنی‌، منتخب‌التواریخ‌، تصحیح‌ احمدعلی‌ صاحب‌، چاپ‌ توفیق‌ ه.سبحانی‌، تهران‌ ١٣٧٩ـ١٣٨٠ ش‌؛
(٣) فریدبن‌ معروف‌ بكّری‌، ذخیره الخوانین‌، چاپ‌ معین‌الحق‌، كراچی‌ ١٩٦١ـ ١٩٧٤؛
(٤) علی‌اصغر حكمت‌، سرزمین‌ هند، تهران‌ ١٣٣٧ ش‌؛
(٥) كلود فریزر دولافوس‌، تاریخ‌ هند، ترجمه محمدتقی‌ فخرداعی‌ گیلانی‌، [تهران‌( ١٣١٦ ش‌؛
(٦) شمس ‌الدین‌ سراج‌ عفیف‌، تاریخ‌ فیروز شاهی، چاپ‌ ولایت‌ حسین‌، كلكته‌ ١٨٩١؛
(٧) محمدبن‌ عبدالجبار عتبی‌، تاریخ‌ یمینی‌، ترجمه ناصح‌ بن‌ ظفر جرفادقانی‌، چاپ‌ علی‌ قویم‌، تهران‌ ١٣٣٤ ش‌؛
(٨) عزیزاحمد، تاریخ‌ تفكر اسلامی‌ در هند، ترجمه نقی‌ لطفی‌ و محمدجعفر یاحقی‌، تهران‌ ١٣٦٧ ش‌؛
(٩) اسداللّه‌بن‌ عبداللّه‌ غالب‌ دهلوی‌، مهر نیمروز، چاپ‌ عبدالشكور احسن‌، لاهور ١٩٦٩؛
(١٠) محمدقاسم‌بن‌ غلامعلی‌ فرشته‌، تاریخ‌ فرشته (گلشن ابراهیمی)، )لكهنو(: مطبع‌ منشی‌ نولكشور، )بی‌تا.(؛
(١١) محمدصالح‌ كنبو، عمل‌ صالح‌، الموسوم‌ به‌ شاه‌جهان‌نامه، ترتیب‌ و تحشیه غلام‌ یزدانی‌، چاپ‌ وحید قریشی‌، لاهور ١٩٦٧ـ ١٩٧٢؛
(١٢) علی‌الدین‌بن‌ خیرالدین‌ مفتی‌ لاهوری‌، عبرت‌نامه، چاپ‌ محمد باقر، لاهور ١٩٦١؛
(١٣) نقشه راهنمای‌ هند، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٤: ١، تهران‌: گیتاشناسی‌، )بی‌تا.(؛
(١٤) احمدبن‌ محمد مقیم هروی‌، طبقات‌ اكبری‌، چاپ‌ بی‌.دی‌ و محمدهدایت‌ حسین‌، كلكته‌ ١٩٢٧ـ )١٩٣٥ ]؛

(١٥) EI ٢, s.v. "Dj awnpur" (by J. Burton-Page);
(١٦) John Norman Hollister, The Shi ـ a of India , New Delhi ١٩٧٩;
(١٧) The Imperial gazetteer of India , vol. ١٤, Oxford: Clarendon Press, ١٩٠٨, repr. New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, [n.d. [;
(١٨) States atlas of India , ed. S. Muthiah and P.Poovendran, Delhi: Indian Book Depot, Map House, ١٩٩٠;
(١٩) Edward Thomas, The chronicles of the Pathan kings of Delhi , Amsterdam ١٩٨١;
(٢٠) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٨٥.

/ فرزانه‌ ساسان‌پور /