تورنبرگ ، کارولوس یوهانس ، خاورشناس ، عربیدان و سکه شناس سوئدی و از پیشگامان مطالعات افریقای شمالی . تورنبرگ در ٢٣ اکتبر ١٨٠٧/ ٢٠ شعبان ١٢٢٢ در لینکوپینگ ، در مرکز ایالت استرگوتلاند سوئد، به دنیا آمد. پس از طی تحصیلات ابتدایی و دبیرستانی در زادگاهش ، در ١٨٢٦/ ١٢٤١ به دانشگاه اوپسالا رفت و در ١٨٣٣/ ١٢٤٨ـ١٢٤٩ دکتری فلسفه گرفت (دوگا ، ج ١، ص ١٦٢). سپس دو سال در همان دانشگاه به یادگیری عربی پرداخت و بخشهایی از فریدة العجائب ابن وَرْدی را از عربی به لاتینی ترجمه و در ١٨٣٥/ ١٢٥١ منتشر کرد. حُسن المُحاضرة فی اخبار مصر و القاهره اثر جلال الدین سیوطی را نیز در ١٨٣٤ـ ١٨٣٥/ ١٢٥٠ـ١٢٥١ منتشر نمود. در ١٨٣٥، گواهی صلاحیت تدریس ادبیات عربی را گرفت . سال بعد، به پاریس رفت و در مدرسة زبانهای زندة شرقی ، نزد کاترمر ، سیلوستر دوساسی و ژوبر به تحصیل فارسی و عربی و ترکی پرداخت . در همان سال به عضویت انجمن آسیایی پاریس برگزیده شد (همان ، ج ١، ص ١٦٢ـ١٦٣).

تورنبرگ در اوت ١٨٣٨/ جمادی الاولی و جمادی الا´خرة ١٢٥٤ به سوئد بازگشت و در کتابخانة دانشگاه اوپسالا و نیز در سمت استادیاری زبان عربی این دانشگاه مشغول به کار شد. در همان حال در دروس فارسی این دانشگاه نیز شرکت می کرد. تورنبرگ در ١٨٣٩/ ١٢٥٥ کتاب > در بارة استیلای مرابطون بر اساس کتاب موسوم به قرطاس الصغیر < منتشر کرد که در بارة تاریخ فاس و بر اساس کتاب قرطاس الصغیر یا روض القرطاس ابن ابی زَرْع بود. وی نسخه ای از آن را برای کاترمر فرستاد تا نظر خود را در بارة آن ابراز کند و حتی اشتباهات آن را متذکر شود. در ١٨٤٠/ ١٢٥٦، به عضویت فرهنگستان سلطنتی علوم ادبی و تاریخ و آثار باستانی استکهلم و انجمن سلطنتی علوم اوپسالا در آمد (دوگا، ج ١، ص ١٦٥). کتاب > بخشهایی از تاریخ لشکرکشیهای فرانسویان در سرزمینهای تحت حاکمیت اسلام < ، را با استفاده از مطالب گرد آورده از نسخ خطی کتابخانة بودلیان منتشر کرد که حاوی بخشی از تاریخ ابن خلدون به همراه ترجمة آن به لاتینی بود. چون ابن خلدون تاریخ این بخش از جنگهای صلیبی را از ابن اثیر، که خود در این جنگها شرکت داشت ، اقتباس کرده بود، تورنبرگ به بررسی الکامل ابن اثیر پرداخت (مول ، ج ١، ص ٥٢). وی نسخه های خطی الکامل در دانشگاه اوپسالا و کتابخانه های ملی پاریس و برلین و موزة بریتانیا را با هم مقابله کرد و از ١٨٥١ تا ١٨٧١/ ١٢٦٧ـ ١٢٨٧ چاپ انتقادی آن را تا جلد دوازدهم منتشر ساخت و در ١٨٧٤ و ١٨٧٦/١٢٩١ و ١٢٩٣ فهرستهای کتاب را در دو جلد چاپ کرد. وی پیش از آن روضة الصفا ، اثر میرخواند، را با مقابلة سه نسخة موجود در کتابخانه های لوند ، اوپسالا و استکهلم برای چاپ آماده کرده بود (دوگا، همانجا)، ولی چون هامر ـ پورگشتال نیز در مورد این کتاب تحقیقاتی کرده بود، آن را چاپ نکرد.

از دیگر کارهای مهم تورنبرگ تنظیم فهرستهای نسخ خطی شرقی متعلق به کتابخانه های اوپسالا در ١٨٤٠/ ١٢٥٦ و لوند در ١٨٥٠/١٢٦٦ و تکملة آن در ١٨٥٣/ ١٢٦٩ است . وی در تنظیم این فهرستها، علاوه بر توصیف هر نسخه و معرفی نویسنده و محتوای کتاب ، سطر نخست هر کتاب و گاهی عناوین فصول را نیز آورده است (مول ، ج ١، ص ٣٤٣ـ ٣٤٤). تورنبرگ در ١٨٤٣/ ١٢٥٩ جلد دوم ، تاریخ فاس را بر اساس روض القرطاس ابن ابی زرع منتشر کرد. در آوریل ١٨٤٤،کاترمر (١٨٤٤، ج ١٢، ص ١٩٣) بنا به درخواست تورنبرگ گزارش مفصّلی در بارة تحقیقات وی انتشار داد و صلاحیتش را تأیید کرد. در این سال تورنبرگ رسماً در دانشگاه اوپسالا استادیار زبان و ادبیات عربی شد (دوگا، همانجا). در ١٨٤٥/ ١٢٦١، ترجمة لاتینی روض القرطاس را انتشار داد (دوگا، همانجا؛ مول ، ج ١، ص ٢١١). در ١٨٤٦/ ١٢٦٢، عضو انجمن سلطنتی علوم نروژ و انجمن شرق شناسان آلمان شد (دوگا، ج ١، ص ١٦٣).

در ١٨٤٧/ ١٢٦٣، تورنبرگ فهرست مجموعه ای از سکه های شرقی را منتشر کرد، از جمله فهرست سکه های ایرانی که تاجران سوئدی در سدة چهارم / دهم به این کشور برده بودند و از نظر تعداد و اهمیت در اروپا بی نظیر بود (مول ، ج ٢، ص ٩٤). این فهرست در آن زمان در بررسی تاریخ سامانیان بسیار مفید و ضروری بود (همان ، ج ٢، ص ٦٩٦). پس ازآنکه برنارد دورن تاریخ طبرستان و رویان ظهیرالدین مرعشی را منتشر کرد، تورنبرگ در بارة سکه هایی که احتمالاً دراواسط سدة چهارم در هوسم (رودسَر کنونی ) ضرب شده بود، در نامه ای به فردریک سره ، سکه شناس سویسی ،تتبعات تازة خود را مطرح کرد (تورنبرگ ، ص ٤٢٧). در همین سال پس از انتشار دومین گزارش مفصّل کاترمر (١٨٤٧، ج ١٢، ص ٤٧٤) همراه بررسی و ذکر اغلاط کارهای تورنبرگ ،او به سمت استاد ویژة دانشگاه لوند برگزیده شد (دوگا، همانجا). در ١٨٥٣/ ١٢٦٩، عضو انجمن شرق شناسان امریکا و در ١٨٥٥/ ١٢٧١، عضو انجمن تاریخ و باستان شناسی ژنو شد (همانجا).

تورنبرگ ضمن تدریس در دانشگاه لوند، جزوه هایی درسی منتشر کرد که جزوه های تاریخ آن اهمیت فوق العاده ای داشت ، از جملة آنهاست : > در بارة مدارس اعراب در قرون وسطا < ، به سوئدی در ١٨٥٨/ ١٢٧٤؛ > در بارة مطالعة زبانهای شرقی در دانشگاهها < ، به فرانسوی در ١٨٦٣/١٢٨٠؛ > تاریخ میرخواند مورخ ایرانی در بارة سلسلة اشکانیان < ، متن فارسی و ترجمة سوئدی در ١٨٦٣/ ١٢٧٩؛ و > تاریخ ابن اثیر در بارة فتح اسپانیا به دست اعراب < متن عربی و ترجمة سوئدی در ١٨٦٥/ ١٢٨١ (دوگا، ج ١، ص ١٦٣، ١٦٥ـ١٦٦). وی همچنین با نشریاتی همچون > مجلة سکه شناسی < ژنو، > مجلة باستان شناسی < پاریس و مجلات خاورشناسی آلمان ، و نیز در انتشاربعضی آثار خاورشناسان هم وطن خود همکاری داشت (همان ، ج ١، ص ١٦٣ـ١٦٤).

تورنبرگ در ٦ سپتامبر ١٨٧٧/ ٢٦ شعبان ١٢٩٤ در لوند درگذشت (واپرو ، ذیل مادّه ).

شهرت و اهمیت وی ، نخست به سبب چاپ انتقادی الکامل و سپس به جهت کتاب روض القرطاس است . وی از افتخارات خاورشناسان سوئد و در جرگة خاورشناسان مکتب تاریخی است .

منابع :

(١) Gustave Dugat, Histoire des orientalistes de l'Europe: du XII e au XIX e siإcle , Paris ١٨٦٨-١٨٧٠;
(٢) Jules Mohl, Vingt ans d'histoire des إtudes orientales , Paris ١٨٧٩-١٨٨٠;
(٣) Etienne Marc Quatremةre, in Journal des savants , Paris (Avril ١٨٤٤), (Aoدt ١٨٤٧);
(٤) Carolus Johannes Tornberg, "Lettreب M. Frإdإric Soret, sur un Dirhem remarquable", in Revue archإologique , Paris ١٨٥٥;
(٥) Gustave Vapإreau, Dictionnaire universel des contemporains , Paris ١٨٨٠.

/ طهمورث ساجدی /