تونکو عبدالرحمان ، شاهزادة مالزیایی ، نخست وزیر فدراسیون مالایا * از ١٣٣٦ تا ١٣٤٢ ش / ١٩٥٧ـ١٩٦٣ و اولین نخست وزیر مالزی از ١٣٤٢ تا ١٣٤٩ ش / ١٩٦٣ـ١٩٧٠. در ١٠ ذیقعدة ١٣٢٠/ ٨ فوریة ١٩٠٣ در آلورستار ، مرکز کداه / کده ، به دنیا آمد. هفتمین پسر عبدالحمید حلیم شاه ، سلطان کداه ، بود. مادر تونکو، نرانگ ، که ششمین همسر سلطان بود، دو رگه ای چینی ـ تایلندی و از خانواده ای اشرافی در تایلند بود (عبداللّه احمد، ص ١٢).

تونکو در شش سالگی به مدرسه ای مالایایی در آلورستار و سپس به مدرسة دولتی انگلیسی زبان رفت . ده ساله بود که مادرش او را برای تحصیل نزد برادر بزرگتر تونکو، تونکو یوسف ، به بانکوک فرستاد. تونکو دو سال بعد، به سبب فوت برادرش ، به کداه بازگشت و یک سال در مدرسة مالایایی تحصیل کرد و سپس به مدرسة آزاد پنانگ پیوست . در هفده سالگی برای ادامة تحصیل به انگلستان رفت و پس از گذراندن دورة یک سالة آموزش زبان انگلیسی ، در امتحان ورودی کالج سن کاترین دانشگاه کیمبریج پذیرفته شد (همان ، ص ١٢ـ١٤؛ > «تونکو عبدالرحمان پوترا» < ، ٢٠٠٣) و در ١٣٠٤ ش / ١٩٢٥ در رشتة تاریخ و حقوق ، مدرک کارشناسی گرفت (عبداللّه احمد، ص ١٢ـ١٣ و پانویس ٨). در ١٣٠٥ ش /١٩٢٦ به زادگاه خود بازگشت و چهار ماه بعد به تشویق تونکو ابراهیم ، برادر بزرگترش و ولیعهد کداه ، برای ادامة تحصیل به انگلستان بازگشت . در آنجا متوجه شد که دانشجویان مالایایی بیشتر شده اند اما هیچ انجمن یا سازمانی ندارند؛ ازینرو، باهمکاری تعدادی از دانشجویان ملی گرا، انجمن مالایایی بریتانیای کبیر را تشکیل داد و به عنوان دبیر انجمن انتخاب شد (میلن و ماوزی ، ص ٤). وی در ١٣٠٩ ش /١٩٣٠ به زادگاهش بازگشت . در ١٣١١ ش / ١٩٣٢ در مقام فرمانداری شهر کوالانرانگ ، واقع در بیست مایلی آلورستار، با بیماری مالاریا که شایع شده بود، به مبارزه بر خاست . سال بعد، با چینی تازه مسلمان شده ای به نام مریم ازدواج کرد اما یک سال بعد همسرش بر اثر مالاریا درگذشت (عبداللّه احمد، ص ١٤؛ > «تونکو عبدالرحمان پوترا» < ، ٢٠٠٣).

تونکو در ١٣١٧ ش / ١٩٣٨ کوشید که تحصیلاتش را در انگلستان کامل کند، اما با وقوع جنگ جهانی دوم (١٩٣٩ـ ١٩٤٥) مجبور به بازگشت به کداه شد ( > «تِونکو عبدالرحمان پوترا» < ، ٢٠٠٣). در دوران جنگ در سِمتهای گوناگون خدمت کرد، از جمله کارمند عالی رتبة محلی ، قائم مقام دادستان و معاون رئیس دفاع شهری شد و در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١، هم زمان با اشغال شدن کداه توسط نیروهای تایلند، مسئولیت آموزش و پرورش دولتی این منطقه را بر عهده گرفت . بعد از جنگ به انگلستان رفت (١٣٢٥ ش / ١٩٦٤) و در ١٣٢٨ ش / ١٩٤٩ از دانشکدة میدل تمپل ، در رشتة حقوق فارغ التحصیل شد(عبداللّه احمد، ص ١٣ـ١٤؛ > «تونکو عبدالرحمان پوترا» < ، ٢٠٠٣).

تونکو عبدالرحمان تی پیش از عرضة غذا آن را می چشید. در مدتی که ش ,UK١٩٨٩,p.١٤ leader and Malaysia:statesman of Mahathir R.Adshead, اه و مهمانان سر سفره بودند وی در غذاخور در سالهای بعد از جنگ جهانی دوم تحولات چشمگیری در زندگی سیاسی مالایاییها پدید آمد؛

در ١٣٢٥ ش /١٩٤٦ بریتانیا پیشنهاد کرد که اتحادیة مالایی ، شامل ایالتهای مالایو/ مالایا و سنگاپور، مالاکا * و پنانگ * ،تشکیل شود وقدرت سلطان نشینها به یک حکومت مرکزی تفویض گردد اما اَشراف ماله با این پیشنهاد مخالفت کردند (آندایا ، ص ٢٥٥ـ٢٥٦). در بهمن ١٣٢٦/ فوریة ١٩٤٨ طرح فدراسیون مالایا، شامل نُه ایالت مالایو و ایالتهای مالاکا و پنانگ ، اجرا شد که در رأس آن کمیسر عالی انگلیس به عنوان نمایندة تاج و تخت انگلیس و سلاطین مالایو قرار داشت (مسائلی ، ص ١٨٠؛ فیستیه ، ص ١٢٩). در همین سالها احزاب سیاسی یکی پس از دیگری شکل گرفتند (انکیلی ، ص ٩١، ٩٣). تونکو عبدالرحمان در ٣ شهریور ١٣٣٠/ ٢٦ اوت ١٩٥١ به ریاست «سازمان ملی مالاییهای متحد * » (آمنو) ــ که در ١٣٢٥ ش /١٩٤٦ تأسیس شده بود ــ برگزیده شد (همان ، ص ٨٥؛ فیستیه ، ص ١٤٠) و در ١٣٣١ ش / ١٩٥٢ با جامعة چینیهای مالایا (تأسیس در ١٣٢٨ ش /١٩٤٩) ائتلاف کرد. این ائتلاف در انتخابات محلی همان سال پیروز شد و از ١٢٤ کرسی مجلس ، ٩٤ کرسی را به دست آورد. در ١٣٣٤ ش /١٩٥٥، همایش هندیهای مالایو نیز به ائتلاف پیوست و این ائتلاف به رهبری تونکو در اولین انتخابات عمومی مجلس فدرال در همان سال به پیروزی بزرگی رسید و ٥١ کرسی از ٥٢ کرسی مجلس را به دست آورد. تونکو نخست وزیر و وزیر کشور شد و در رأس ائتلاف ، که نمایندة بخش بزرگی از مردم مالزی بود، برای استقلال کشور تلاش فراوان کرد (آندایا، ص ٢٦٦ـ٢٦٩؛ انکیلی ، ص ٩٤، ٩٦).

بعد از تشکیل فدراسیون مالایا، حزب کمونیست مالایا ــ که در دهة ١٣٢٠ ش /١٩٤٠ مقاومت ضد ژاپنی را ترتیب داده بود و عمدتاً کارگران چینی از آن حمایت می کردند ــ بر ضد فدراسیون جدید و نفوذ مستمر دولت انگلستان که حامی فدراسیون بود، جنبش چریکی به راه انداخت (لاپیدوس ، ص ٧٧٠).

تونکو، ضمن محکوم کردن جنایاتی که در مخالفت با دولت انجام می شد، تلاش کرد از راههای مسالمت آمیز به اعمال تروریستی کمونیستها پایان دهد (لیم ، ص ١٤٣؛ انکیلی ، ص ١٥٣). در ١٧ شهریور ١٣٣٤/ ٩ سپتامبر ١٩٥٥، وی کمونیستهایی را که تسلیم دولت شده بودند، عفو کرد (عبداللّه احمد، ص ١٩ـ ٢٠). در دی / دسامبر همان سال سه تن از رهبران حزب کمونیست مالایا با حضور تان چنگ لوک و دیوید مارشال ، نخست وزیر سنگاپور، با تونکو دیدار و مذاکره کردند. در این مذاکرات رسماً اعلام شد که اگر حزب کمونیست می خواهد مجدداً در جامعة مالایایی پذیرفته شود، باید از اهداف خود صرف نظر کند و بدون هیچ قید و شرطی سلاح خود را زمین بگذارد، اما رهبران حزب کمونیست نپذیرفتند (آندایا، ص ٢٦٢ـ٢٦٣؛ انکیلی ، ص ٨١). از این پس تونکو مصمم به سرکوب کمونیستهای تروریست شد. پنج سال بعد تلاشهای وی و سایر مالایاییها به ثمر رسید و شرایط اضطراری ، که کمونیستها ایجاد کرده بودند، پایان یافت ( > «تونکو عبدالرحمان پوترا» < ، ٢٠٠٣).

در ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦، هیئتی به رهبری تونکو برای مذاکره با دولت بریتانیا در باب استقلال مالایا به لندن رفت و موفق شد دولت انگلیس را برای تعیین تاریخ استقلال مالایا قانع کند (انکیلی ، ص ١١٥؛ سوپیه ، ص ١١٣ـ١١٧). در تاریخ مقرر (٩ شهریور ١٣٣٦/٣١ اوت ١٩٥٧) تونکو استقلال مالایا را اعلام کرد (سنیب سعید، ص ٨٧؛ میلن و ماوزی ، ص ٥).

در ١٣٤٠ ش / ١٩٦١، تونکو پیشنهاد کرد فدراسیون گسترده تری ــ که علاوه بر شبه جزیرة مالایا، شامل سنگاپور و ایالات بورنئو (از جمله برونی * / برونئی ) گردد ــ تشکیل شود. در این باره وی از ١٣٣٦ ش /١٩٥٧ به رایزنی با سنگاپور، برونی و سراواک پرداخته بود (سوپیه ؛ سنیب سعید، جاهای متعدد). پیشنهاد تونکو واکنشهای متفاوتی به دنبال داشت : دولت انگلیس از آن حمایت کرد زیرا معتقد بود که سنگاپور و دیگر مناطق تحت الحمایة انگلیس ، همچون سراواک و بورنئوی شمالی (صباح * / سابا )، بعد از خروج انگلیس ، توانایی استقلال اقتصادی و سیاسی ندارند. در مالایا و سنگاپور نیز از این پیشنهاد استقبال گسترده ای شد اما بلافاصله فیلیپین ، که ادعای مالکیت صباح را داشت ، مخالفت کرد. در اندونزی نیز احمد سوکارنو * و حزب کمونیست ، این پیشنهاد را توطئة استعمار نو خواندند (انکیلی ، ص ١٥٢؛ سوپیه ، ص ١٣٧ـ١٣٩؛ آندایا، ص ٢٧٠). هم زمان ، تونکو مذاکره با انگلستان را برای تشکیل فدراسیون مالزی ادامه داد و در ١٨ تیر ١٣٤١/ ٩ ژوئیه ١٩٦٢ موافقتنامه ای با انگلیس به امضا رساند که در آن تاریخ تشکیل فدراسیون مالزی ٣٠ مرداد ١٣٤٢/ ٢١ اوت ١٩٦٣ تعیین شده بود. به دنبال اعلام این موافقتنامه ، سوکارنو تهدید به برخورد نظامی کرد اما با وساطت فیلیپین ، سوکارنو و تونکو به منظور جلوگیری از برخورد نظامی ، از ٣٠ ژوئیه تا ٥ اوت در مانیل با یکدیگر ملاقات کردند و تونکو موافقت کرد که تشکیل فدراسیون را دو هفته به تعویق اندازد تا در این مدت ، هیئت اعزامی سازمان ملل متحد از مردم سراواک و صباح در مورد تشکیل فدراسیون نظرسنجی کند (مسائلی ، ص ١٨٢ـ١٨٣؛ مینز ، ص ٣١٣ـ٣١٤). هیئت اعزامی گزارش داد که دو سوم مردم این مناطق خواهان پیوستن به فدراسیون مالزی اند، اما برونی در آخرین لحظات انصراف داد و به این ترتیب ، در ٢٥ شهریور ١٣٤٢/ ١٦ سپتامبر ١٩٦٣ کشور مالزی ، شامل ایالات سنگاپور و سراواک و صباح ، تشکیل شد (مسائلی ، ص ١٨٣؛ > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٣٠٧؛ سنیب سعید، ص ١٠٣).

در ١٣٤٣ ش / ژوئیه ١٩٦٤ در سنگاپور میان مالایاییها و چینیها درگیری صورت گرفت که در نتیجة آن ٢٢ تن کشته و پانصد تن زخمی شدند. تونکو این شورشها را به عوامل اندونزیایی نسبت داد. در این هنگام لی کوان یو ، رهبر حزب اقدام خلق با گرایش سوسیالیستی که در انتخابات ١٣٣٨ ش / ١٩٥٩ سنگاپور به پیروزی رسیده بود، می کوشید که سنگاپور را از فدراسیون جدا کند. در مرداد ١٣٤٤/ اوت ١٩٦٥، تونکو پس از سیزده ماه اقامت در خارج از مالزی و ملاقات مخفی با لی کوان یو و اعضای کابینة فدرال و کابینة سنگاپور، شرایط خروج آزاد سنگاپور را از فدراسیون فراهم ساخت و در ١٨ مرداد ١٣٤٤/ ٩ اوت ١٩٦٥ سنگاپور کشوری مستقل شد (میلن و ماوزی ، ص ١٩ـ٢٠؛ سوپیه ، ص ١٨٣ـ٢١٢؛ > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، همانجا).

فدراسیون در دوران رهبری تونکو با مشکلاتی مانندِ جبهه گیریهای اندونزی ، ادعای ارضی فیلیپین نسبت به صباح ، جدایی سنگاپور، اصرار برونی برای خودمختاری و اختلافهای قومی مواجه بود. تلاش دولت ائتلافی برای غلبه بر تهدیدهای خارجی ، موقتاً مانع از بروز اختلافها و تعارضهای قومی در درون جامعة مالزی شد (آندایا، ص ٢٧٧؛ لیم ، ص ١٩٧). انتخابات ایالتی و فدرال ١٣٤٨ ش / ١٩٦٩، در مالزی تحولاتی ایجاد کرد. در نتیجة این انتخابات ، ائتلاف به رهبری تونکو، در مقایسه با انتخابات ١٣٤٣ ش / ١٩٦٤، حدود ٢٦% کرسیهای خود را در مجلس از دست داد. در میان ائتلاف ، جامعة چینیهای مالایا کرسیهای بیشتری از دست داد. این امر دو باره اختلافات نژادی را در مالزی بر انگیخت که اوج آن شورشها و برخوردهای قومی خونین ٢٣ اردیبهشت ١٣٤٨/ ١٣ مه ١٩٦٩ بود. دولت بعد از چند روز موفق به ادارة اوضاع شد (کامبر ، ص ٥١ـ٧١؛ آندایا، ص ٢٨٠ـ٢٨١).

به دنبال این حوادث ، تونکو در ٣١ شهریور ١٣٤٩/ ٢٢ سپتامبر ١٩٧٠ استعفا کرد و تون عبدالرزاق نخست وزیر مالزی شد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، همانجا؛ عبداللّه احمد، ص ١٣٩).

در ١٣٥٠ ش /١٩٧١ تونکو اولین دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی شد و تا ١٣٥٣ ش /١٩٧٤ در این سمت باقی ماند. وی در این مقام ضمن توجه به مشکلات مسلمانان فیلیپین با آنها که درگیر مبارزه ای خونین با دولت فیلیپین برای کسب خودمختاری شده بودند ابراز همدردی کرد (توکلی ، ص ١٦٩؛ نایر، ص ٦٠؛ سازمان کنفرانس اسلامی ، ص ١٥).

تونکو بعد از کناره گیری از قدرت ، اوقاتش را صرف امور خیریه و مطالعات علمی کرد و در مقالات و کتابها و سخنرانیهای خود بر اهمیت وحدت ملی ، تساهل و تسامح مذهبی تأکید نمود. او در ١٥ آذر ١٣٦٩/ ٦ دسامبر ١٩٩٠ درگذشت (میلن و ماوزی ، ص ٧؛ صالحه حسن ، ص ٢٠٧).

تونکو در تاریخ مالزی و منطقة جنوب شرق آسیا جایگاه ویژه ای دارد تا به آن پایه که او را پدر استقلال مالزی می نامند و از مؤسسان سازمان کشورهای آسیای جنوب شرقی (آسه آن ) می دانند. در دوران نخست وزیری تونکو، سیاست خارجی مالزی به کشورهای غربی ، بویژه انگلستان و کشورهای مشترک المنافع ، گرایش یافت . تونکو برای تقویت مناسبات مالزی با کشورهای هم جوار تلاش کرد. همچنین بسیار تمایل داشت تا با کشورهای اسلامی رابطه برقرار سازد. وی در قبال تحولات جهان اسلام ، بویژه بحران فلسطین ، واکنش نشان می داد. او با کمونیسم بسیار مخالف بود چنانکه تا ١٣٤٦ ش /

١٩٦٧، که شرایط بین المللی لزوم برقراری ارتباط را ایجاب می کرد، مالزی با هیچ کشور کمونیستی رابطه برقرار نکرد (عبداللّه احمد، ص ٢٠، ٢٨، ١١٧، چکیده ، ص I ؛ نایر، ص ٥٦). تونکو در ١٣٣٩ش /١٩٦٠ انجمن خیریة اسلامی مالزی (پرکیم ) را به عنوان سازمانی دینی و عرضه کنندة خدمات اجتماعی تأسیس کرد که هدف اصلی آن ترویج اسلام برای ایجاد جامعه ای اسلامی متشکل از اقوام متعدد بود ( رجوع کنید به پرکیم * ).

تونکو برای روزنامة استار سرمقاله می نوشت (مصطفی انور، ص ١٤٩). از جمله کتابهای اوست : > دیدگاهها < ، > سیزده مه ، قبل و بعد از آن < (کامبر، ص ١١٩)، > مبادا فراموش کنیم < ، > مسائل کنونی در سیاست مالزی < ، > بیداریهای سیاسی < ، > زمانهای پرتب و تاب < ، > چیزی برای یادآوری < ، > مسئله ای مصلحتی < ( > «تونکو عبدالرحمان پوترا» < ).

منابع :
(١) محمدکاظم توکلی ، مسلمانان مورو: تاریخ اجتماعی مسلمانان جنوب فیلیپین ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) سازمان کنفرانس اسلامی ، مباحث کشورها و سازمانهای بین المللی ، ادارة مجامع اسلامی ، منطقه ای و غیر متعهدها ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٣) پیرفیستیه ، سنگاپور و مالزی ، ترجمة علی اصغر سروش ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٤) محمود مسائلی ، مالزی ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٢ ش ؛

(٥) Datuk Abdullah Ahmad, Tengku Abdul Rahman and Malaysia's foreign policy ١٩٦٣-١٩٧٠ , Kuala Lumpur ١٩٨٥;
(٦) Barbara Watson Andaya and Leonard Y. Andaya, A history of Malaysia , London ١٩٨٦;
(٧) Leon Comber, ١٣ May ١٩٦٩: a historical survay of Sino-Malay relations , Kuala Lumpur ١٩٨٣;
(٨) The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London: Europa Publications, ١٩٩٩;
(٩) Ira M.Lapidus, A history of Islamic societies , Cambridge ١٩٩١;
(١٠) Kit Siang Lim, Malaysia: crisis of identity , Kuala Lumpur ١٩٨٦;
(١١) Gordon Paul Means, Malaysian politics , London ١٩٧٦;
(١٢) R.S. Milne and Diane K.Mauzy, Malaysian politics under Mahathir , London ١٩٩٩;
(١٣) Shanti Nair, Islam in Malaysian foreign policy , London ١٩٩٧;
(١٤) James P. Ongkili, Nation building in Malaysia ١٩٤٦-١٩٧٤ , Oxford ١٩٨٥;
(١٥) Saliha Hassan, "Political non-governmental organizations: ideals and realities", in Democracy in Malaysia: discourses and Practices ,ed. Francis Loh Kok Wah and Khoo Boo Teik, Surrey: Curzon, ٢٠٠٢;
(١٦) Sanib Said, Malay politics in Sarawak ١٩٤٦-١٩٦٦: the Search for unity and political ascendancy , New York ١٩٨٥;
(١٧) Mohamed Noordin Sopiee, From Malayan union to Singapore separation: political unification in the Malaysia region ١٩٤٥-٦٥ , Kuala Lampur ١٩٧٤;
(١٨) "Tunku Abdul Rahman Putra", Tunku Abdul Rahman Putra. [Online(. Available: http://www.rmaf. org.ph.htm )١١ April ٢٠٠٣].

/ عباس یزدانی /