بازنامه ها ، اصطلاح بازنامه (مترادف با شکارنامه یا اشکره نامه ، صیدنامه ، جوارح نامه ، کتاب البیزره یا کتاب البزدره ، کتاب شکره داری ، کتاب البزاة ، کتاب الجوارح ) از دیرباز به کتابها یا رساله هایی اطلاق شده که در وصف انواع پرندگان شکاری و چگونگی پرورش و نگهداری آنها و شیوه های شکار با آنها و تشخیص بیماریهایی که بدانها مبتلا می شوند و طرق درمان این بیماریها نوشته شده است .

اینکه گفته اند پادشاهان یونان و روم نخستین کسانی بودند که با باز شکار کردند (رجوع کنید به مسعودی ، ج ١، ص ٢١٣ و ٣٣٣) درست نیست . بنابر اسناد بابلی ، در عهد هخامنشیان (قرنهای ٦-٤ ق م ) «ادارة بازیاری » از جمله ادارات پادشاهی بوده است ، (رجوع کنید به > تاریخ ایرانِ کیمبریج < ج ٢، ص ٥٧٩-٥٨٠). آیینِ بسیار کهن رهاکردن باز در جشنهای نوروز، که «مرغِ نوروزی » جایگزین آن شد، شاهدی دیگر است . تداول واژه های «باز» و «بازیاری » و دیگر مشتقات آن ، بویژه اسامی ایرانی طیور صید و آلات و اسباب آن در میان آرامیان و عربها و ارمنیان و جز اینان ، گواه است بر اینکه این فن یکسره از تمدنهای کوهستانی مشرق و سرزمین ایران سرچشمه گرفته است (رجوع کنید به > تاریخ ایران کیمبریج < ، ج ٣/١، ص ١٠٣ و ٤٩٧).

از بازنامه های ایرانی عهد ساسانی ، عنوان چهار کتاب شناخته شده است : کتاب بهرام بن شاپور، که ظاهراً بهرام (پنجم )گور ساسانی (٤٢١-٤٣٩ م ) است ، مذکور در مقدمة بازنامة موزة بریتانیا (ریو، ٢/٤٨٢)؛ بازنامة جاماسب ، که گویا به نام قبادبن فیروز ساسانی (٤٨٨ م به بعد) تحریر شده بوده است ؛ بازنامه / شکارنامة نوشیروانی ، به پهلوی ، منسوب به بزرگمهر حکیم ، که گفته اند اصل آن از عهد فریدونِ داستانی بوده و در عهد انوشیروان (٥٣١-٥٧٩ م ) دیگربار تدوین شده است . گذشته از اینکه اکثر بازنامه های موجود نام آن را برده یا از آن نقل کرده اند، فخرالدین رازی (٥٤٤-٦٠٦)، در کتاب ستینی (بمبئی ١٣٣٣، ص ١٤٣-١٤٤) آن را «بازنامة کسری نوشیروان » نامیده و مطالبی از آن نقل کرده و همین امر دلیل بر وجود این کتاب دست کم تا قرن ششم است ؛ این کتاب ظاهراً از منابع تألیف بازنامه های ایرانی پس از اسلام به زبان عربی یا فارسی بوده است ؛
بازنامة پرویز ملک الفرس (٥٩٠-٦٢٨ م ). دست کم یکی از این چهار کتاب در زمان هارون الرشید (حک : ١٧٠-١٩٣) با عنوان «کتاب البزاة للفرس » (ابن الندیم ، ص ٣٧٧) به عربی ترجمه شده که گویا همان رسالة موجود در مجموعة الواثقی کتابخانة فاتح استانبول (ش ٣٥٦٦) باشد.

به طور کلی ، کتابها یا رساله های صیدیة عربی و فارسی که در دوران اسلامی نوشته شده است از دو دسته خارج نیست . یک دسته نوشته های رسمی و فنی است در باب شکار و بازیاری به مثابة آیین یا ورزشی که اسباب و ابزار آن جانورانِ شکاری است ؛
این آثار را که از آداب پرورش و بیماریها و درمان جانوران شکاری گفتگو می کند غالباً کتبِ «صید و جوارح » یا «بازنامه » و «شکارنامه » می خوانند. دستة دیگر نوشته های فقهی در باب صید و مصیدات به عنوان طعام یا ذبیحه است ، مشتمل بر احکام شرعی در بارة حلال یا حرام بودن جانورانی که شکار می شوند. این نوشته ها را که متضمن تفاسیر آیات قرآنی و شرح احادیث و فتاوی علمای مذاهب اسلامی در این خصوص است ، غالباً کتب «صید و ذبائح » یا صیدیات و ذبیحات می نامند. در این زمینه ، ابن الندیم با عنوان الصید و الذبائح آثار فقیهان نامداری چون ابویوسف قاضی و محمدبن حسن شافعی و ابونصر محمدبن مسعود عیاشی شیعی و ابوسلیمان داوود اصفهانی را ذکر کرده است . شمار این گونه رساله ها بسیار است و کتب جامع فقهی علمای مذاهب اسلامی نیز همگی بخشی زیر عنوان صید و ذبائح دارند.

گذشته از این ، برخی از کتابهای ادبی و تاریخی و جانورشناسی ، حاوی فصلهایی در بارة شناخت جانوران شکاری و فنون شکار است . از کهنترین آنها منافع الحیوان ابن بختیشوع اهوازی (قرن ٢-٣) است که نسخة خطی آن (مورخ ٦٩٦ مکتوب در شهر مراغه ) در کتابخانة مورگانِ نیویورک است و در آن فصلی مخصوص باز و انواع و شیوه های پرورش آن یافت می شود. در مروج الذهب وصف نوعی از بازهای دریای خزر (ج ١، ص ٢٠٩-٢١٠) و اخبار هارون الرشید در شکار با باز (ص ٢١٠-٢١١) و وصف حکیمان و شاهان از بازها (ص ٢١١-٢١٢) و ذکر ابوکِنده حارث بن معاویة بن ثَور کِندی به عنوان نخستین کسی که با چَرْغ به شکار پرداخت و آن را به عربها آموخت (ص ٢١٢) و قسطنطین رومی و شاهینها (ص ٢١٢ـ٢١٥) و بازپرانی نزد یونانیان (ص ٣٣٣-٣٣٤) آمده است . باب سوم (ص ١٩١-٢٢٦) کتاب الاعتبار اُسامة بن مُنْنِقذ (متوفی ٥٨٤) نیز حاوی شرح مفصلی از «اخبارالصید» است .

در عالم ادب نیز، از دیرباز، اشعار و نوشته های منثور فراوانی دربارة پرندگانِ شکاری و اصناف و صفات آنها و نحوة صید با آنها پدید آمده است که به طور کلی می توان اصطلاح «ادب الصید» را بر آن اطلاق کرد. بحث در بارة این آثار از حدّ این مقاله بیرون است و از این پس فقط به بیان مهمترین «بازنامه »هایی که در عالمِ اسلام به زبانِ عربی و فارسی نوشته شده است می پردازیم .

الف ) بازنامه های عربی : از جمله بازنامه های عربی از قرن دوم تا پایان قرن چهارم کتاب الطیور از حجّاج بن هیثمه است که خلاصه ای است از کتاب ادهم و الغِطریف و نسخه ای از آن در کتابخانة سرایِ استانبول (ش ٣/٢٠٩٩) موجود است . از اواخر قرن دوم به دو کتاب دیگر نیز، یکی کتاب البازی از ابوعبیده مَعْمَربن مُثَنّی (١١٠-٢٠٨ یا ٢١٠) و دیگری از اشعری نامی با عنوان کتاب الجوارح (نسخة ٢٨٣١ پاریس ) اشاره شده است . کتاب صفات الجوارح که نسخه ای از آن (ش ٣٦٣٦ پ ) در کتابخانة ایاصوفیه موجود است ظاهراً همان کتاب البُزاة و الصید یا کتاب الجوارح و اللعب بها نوشتة ابودُلَف قاسم بن عیسی عِجْلی کَرَجی (ح ١٥٠ـ٢٢٦)، از سرداران مأمون و معتصم عباسی و مؤسس امارت عجلیان در ایالت جبال ایران است . مجموعه ای با عنوان الوثقی فی البیزرة در کتابخانة فاتحِ استانبول (ش ٣٥٦٦) یافت می شود که شامل رسالات الفرس ، الهند، البصراء، الترک ، الروم و جز اینهاست و جملگی برای خلیفه الواثق عباسی (حک : ٢٢٧-٢٣٢) مدون شده است . فتح بن خاقان (متوفی ٢٤٧) وزیر خلیفه المتوکل نیز یک کتاب الصید و الجوارح برای او تألیف کرد. ابن بازیار، محمدبن عبداللّه بن عمر بازیار، کتابِ الجوارح را برای المعتمد یا المنتصر عباسی ( حک : ٢٥٦-٢٧٩) نوشت .

در این دوره ، در دربار سلاطین طولونیِ مصر نیز در این رشته آثاری تألیف شد. خُمارَوَیه بن احمدبن طولون (حک : ٢٧٠-٢٨٢) خود کتاب اللعب بالجوارح را نگاشت . نسخه ای از کتاب الزند الواری فی احوال البازی از مؤلفی گمنام در کتابخانة ایاصوفیه (ش ١/٣٦٣٦) یافت می شود. کتاب الصید والقَنْص را بدرالدین تنوخی در ٣٠٤ در شانزده باب تألیف کرد. نسخه ای از این کتاب در کتابخانة مجلس در تهران (ش ٦٩٤٣) موجود است . کتاب البیزرة (التمام و الکمال فی علم الجارح ) نوشتة ابوعبداللّه حسن بن حسین بازیار موصلی ، که از ٣٨٤ تا ٣٨٥ وزارت خلیفة فاطمی العزیزباللّه (حک : ٣٦٥-٣٨٦) را برعهده داشت ، بسیار مشهور و متداول است . محمد کردعلی نسخه ای از این کتاب را به طبع رسانید (دمشق ١٩٥٣) و فرانسوا ویره آن را به فرانسوی ترجمه کرد (مجلة عربیکا ، ج ١٢، ١٩٦٥، ص ٢٦٢-٢٩٦، و ج ١٣، ١٩٦٦، ص ٣٩-٧٦). مؤلف بسیاری از مطالب کتابِ خود را از المصایدِکُشاجِم نقل کرده است . از جمله کتابهایی که در دورة مغولان در این زمینه تألیف شده یکی الجَمْهَرة فی علم البَیْزرة از عیسی بن علی بن حسان اسدی بغدادی است که میان سالهای ٦٣٥-٦٤٠ در دو مجلّد پرحجم نوشته شده و نسخه های خطّی آن در کتابخانه های اسکوریال (ش ٩٠٣) و انجمن آسیایی کلکته (ش ٩ M ٨٦٥) و ایاصوفیه (ش ٣٨١٣) موجود است و بخشی از آن با عنوان «کلاب الصید» در > مجلة انجمن آسیایی بنگال < (ج ٣، ١٩٠٧، ص ٥٩٩ به بعد) چاپ شده است . از القانون الواحد (یا: الواضح ) فی معالجات الجوارح ، تألیف امیربُغدی بن قِشتمور مغولی بغدادی ، که مطالب آن به صورت علمی و منطقی رده بندی شده ، نسخه ای در کتابخانة کوپریلیِ استانبول (ش ٩٧٨) موجود است . گذشته از این آثار، از کتابهای انس الملاء بوحش الفلاء نوشتة محمدبن مِنْگْلی ناصری (ظاهراً قرن هفتم )، چاپ پاریس (١٨٨٠)؛
فصل البیزرة (من ) تذکرة الراعی (التذکرة الکندیه )

تألیف علاءالدین علی بن مظفر کندی دمشقی (٦٤٠-٧١٦) و مناهج السرور و الرشاد فی الرومی و السباق و الصید و الجهاد تألیف شیخ زین الدین عبدالقادربن احمدبن علی فاکهی مکی (٩٢٠-٩٨٩)، که نسخة خطی آن در کتابخانة ملی پاریس (ش ٢٨٣٤) موجود است ، الجوارح و علوم البزدره تألیف ابوبکر یوسف قاصمی ، نسخة پاریس (ش ٢٨٣١) باید نام برد.

ب ) بازنامه های فارسی : شمار بازنامه های موجود به زبان فارسی که نسخه هایی خطی از آنها در کتابخانه های ایران و خارج یافت می شود اندک نیست ، ولی از آن میان فقط چند کتاب به طبع رسیده است . در زیر برخی از بازنامه های فارسی را ذکر می کنیم :

رسالة بازداری ، از خواجه عمیدالدین ابی الفوارس قناریزی (قرن چهارم )؛
جوارح نامة شهنشاهی که ترجمة بازنامة نوشیروانی است و توسط ابوالبختری به فارسی دری ترجمه شده و گویا همان شکارنامه / بازنامة ساسانی است (قرن چهارم )؛
شکره نامة ماهانی که گویا تألیف امیرظهیرالدوله ابومنصور وشمگیر زیاری (حک : ٣٢٣-٣٥٦) و به زبان طبری بوده است ؛
بازنامة سیستانی ، تحریری دیگر از بازنامة نوشیروانی (قرن چهارم )؛
بازنامة نَسَوی ، تألیف حکیم ابوالحسن علی بن احمد نسوی رازی (٣٩٣-٤٩٣)، که از اهمیتی خاص برخوردار است ، در تهران به طبع رسیده است (مرکز مردم شناسی ایران ، ١٣٥٤ ش )؛
شکارنامة ملکشاهی ، تألیف خواجه علی بن محمد نیشابوری معروف به ابوالجوارح ، که گزارش جامعی از شکارنامة نوشیروانی بازنامة سیستانی است که به دستور خواجه نظام الملک برای جلال الدین ملکشاه سلجوقی تهیه شد و بعداً اساس تألیف شکارنامة ایلخانی قرار گرفت ؛
نسخه ای از آن با عنوان شکارنامة خسروی موجود است ؛
دستور صید که در ٥٧١ خواجه محمدصدیق بن خواجه محمدیوسف تألیف کرده و نسخه ای از آن در کتابخانة بادلیان (ش ١٨٥٩) موجود است ؛
شکره نامه / صیدیه / بازنامه ، در ١٣٥ باب ، متضمن فواید تاریخی و کتاب شناختی بسیار که نسخه ای از آن در موزة بریتانیا (ش Or. ٣٧٤ ) هست ؛
بازنامة منظوم از امیرخسرو دهلوی (٦٥١-٧٢٥)، حدود ٢٢٠ بیت ، که در دیوان او آمده است ؛
بازنامة (صیدالمراد فی قوانین الصیاد) ، تألیف خدایارخان بن یارمحمد، داوود عباسی ، معاصر طغاتیمورخان امیر مغولی خراسان (حک : ٧٣٧ـ٧٥٣)، در تربیت باز و دیگر پرندگان شکاری و نگهداری آنها به شیوة ایرانیان و ترکان و هندیان که به طبع رسیده است (کلکته ١٩٠٨)؛
بازنامه ، که گویا برای انوشیروان عادل ایلخانی (حک : ٧٤٥-٧٥٦)، از ایلخانان فارس ، تألیف شده است و نسخه ای از آن وجود دارد؛
شکارنامة ایلخانی ، تألیف علی بن منصور حلوایی (یا: خوافی ) که از درباریان طغاتیمورخان امیر مغولی خراسان و خواجه نجم الدین علی مؤید سربداری (حک : ٧٦٦-٧٧٨) بوده و آن در ٧٥٠ براساس شکارنامة ملکشاهی نوشته و چند نسخه از آن در کتابخانه های ایران موجود است ؛
رساله در شکار که در ٧٦٧ محمدبن محمد مؤلف اسپنامه تألیف کرده و نسخه ای از آن در کتابخانة بادلیان (ش ١٨٦١) موجود است ؛
بازنامه که در ٧٢١ علی بن محمد متطبّب برای قطب الدین تهمتن شاه از ملوک هرموز (حک : ٧٢١-٧٤٢) نوشته و جزو مجموعه ای در کتابخانة مجلس شورای اسلامی ایران (ش ٥٧٠) موجود است ؛
بازنامة منظوم که به نام میرزابایسنغربن شاهرخ تیموری (حک : ٨١٧-٨٣٧) نوشته شده و نسخه ای از آن وجود دارد؛
بازنامه ، که علی بن حسین بن علی میران حسینی اصفهانی در ٨٥٩ تألیف کرده و نسخه ای از آن در کتابخانة بادلیان (ش ١٨٦٠) موجود است ؛
بازنامة منظوم از امیر شکارِ سلطان یعقوب بن سلطان اوزون حسن بهادرخان آق قوینلو (حک : ٨٨٤-٨٩٥) که نسخه ای از آن در دانشگاه تهران (ش ٤/٣٠٦٥) هست ؛
صیدنامه ، از قاضی فیض اللّه تفرشی بغدادی متخلص به حاجبی ، که برای شاه طهماسب صفوی (حک : ٩٣٠-٩٨٤) تألیف کرده و هفت نسخه از آن در کتابخانه های ایران موجود است ؛
بازنامه ، از محب علی خان خاص محلی بن نظام الدین علی مرغلانی خلیفه (متوفی ٩٨٩) وزیر ظهیرالدین بابُر (حک : ٨٩٩-٩٣٧)، که دو نسخه از آن (موزة بریتانیا/ Egerton ١٠١٣ و کتابخانة ملک تهران /٥٤٦) وجود دارد؛
شکارنامه / صیدیه ، از سیدحسین بن روح اللّه حسینی طبسی دکنی متخلّص به لسان و ملقب به صدرجهان که برای سلطان ابراهیم قطبشاه بن سلطان قلی قطب الملک (حک : ٩٥٧-٩٨٩) نوشته است و چند نسخه از آن در کتابخانه های ایران و هند وجود دارد؛
صیدنامه ، تألیف مولی محمدسلیم رازی در ١٠٦٨ برای صدرالسلطنه شیخ علی خان امیر خراسان ، که سه نسخه از آن در کتابخانه های تهران وجود دارد؛
شکارنامه ، از مجدالدین بن محمد شفیع هاشمی عباسی ، به نام عبداللّه خان یکی از امرای عهد صفوی ، نسخة (ش ٣١٧٥) دانشگاه تهران ؛
بازنامه / دستور صید ، از محمدرضابن خواجه یوسف در ١٠٨٣، نسخة موزة بریتانیا (ش Or. ٦٩٦٢ )؛
التذکرة فی علم البزدرة ، تألیف شیخ محمدعلی بن ابی طالب حزین لاهیجی (١١٠٣-١١٨١) که ترجمه ای است از فصل «البیزرة » کتاب تذکرة الراعی یا التذکرة الکندیة علاءالدین کندی دمشقی شیعی (٦٤٠-٧١٦)؛
نسخه ای از آن در کتابخانة ملک تهران (ش ١/٥٤٦) وجود دارد و ظاهراً بازنامة تستری همان است و این غیر از کتاب خواصّالحیوان حزین (کتابخانة موزة بریتانیا/ add. ٢٣٥٦٢ ) است ؛
بازنامة ناصری تألیف تیمورمیرزا حسام الدوله (متوفی ١٢٩١)، ابن حسنعلی میرزا فرمانفرما، به نام ناصرالدین شاه قاجار که در تهران (١٢٨٥) و بمبئی (١٣٠٨) چاپ سنگی شده است ؛
انیس الامراء ، تألیف میرزامحمدحسین بن حاج سیدجواد حسینی کرمانی شیرازی ، به نام ناصرالدین شاه قاجار در ١٢٨٧، که دو نسخه از آن وجود دارد و یک بار نیز در بمبئی چاپ شده است ؛
شاهبازنامه ، از جمال الدین میرزامحمدبن میرزا رضابن فتحعلی شاه قاجار، حکمران باخرز و جام و طارم ، که آن را به دستور ناصرالدین قاجار و اعتضادالسلطنه بین سالهای ١٢٨٥-١٣٠٥ تألیف کرده ، و نسخه ای از آن در کتابخانة دانشگاه تهران (ش ٢٤٣٦) وجود دارد.

منابع :
(١) ابن بازیار موصلی ، کتاب البیزرة ، چاپ محمد کردعلی ، دمشق ١٩٥٣؛
(٢) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ محیی الدین عبدالحمید، قاهره ١٩٤٨، ج ٢، ص ٢٦٤، ٢٧٨، ج ٤، ص ٧٤، ج ٥، ص ٢٣٨؛
(٣) ابن الندیم ، الفهرست ، تهران ١٣٩١، ص ٣٧٧؛
(٤) پرویز اذکائی ، «کتب الصید و الذبائح عندالشیعة » ، تراثنا، ج ٢، العدد ١ (محرم ١٤٠٧)، ص ٩٧-١٠٤؛
(٥) اسامة بن منقذ، کتاب الاعتبار ، چاپ فیلیپ حتی ، پرینستون ١٩٣٠، الباب الثالث ، ص ١٩١-٢٢٦؛
(٦) عبدالجوادالاصمعی ، ابوالفرج الاصبهانی ، قاهره ١٩٥١، ص ١٠٨؛
(٧) عبدالحسین حائری ، فهرست نسخ خطی مجلس شورای ملی ، تهران ١٣٤٧ ش ، ج ١٠، ص ٥٧٠؛
(٨) بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، قاهره ، ج ٢، ص ٧٧-٧٨، ج ٤، ص ٢٠٥، ٣٢٨-٣٢٩؛
(٩) پورداود، فرهنگ ایران باستان ، تهران ١٣٥٥ ش ، ص ٣١٤؛
(١٠) حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، استانبول ١٩٤١-١٩٤٣، ص ٣٨٦، ٣٨٩، ١٠٨٤؛
(١١) دانش پژوه ، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ١٣٤٨ ش ، ج ١، ص ١٩، ٣٥١، ٦٠٥؛
(١٢) همو، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ١٠، ص ٢٠٠٣، ج ١١، ص ٢١٣٧، ج ١٤، ص ٣٨٥٦؛
(١٣) همو، نشریة نسخه های خطی ، کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، دفتر ٣، ص ١٢٨-١٢٩، دفتر ٥، ص ٣٨١، دفتر ٧، ص ٢٣٢، ٦٩١؛
(١٤) ذهبی ، تذکرة الحفّاظ ، حیدرآباد دکن ١٩٧٠، ج ٣، ص ١٥٠٣-١٥٠٤؛
(١٥) زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاکمة ، قاهره ١٩٥١؛
(١٦) سیدحسن صدر، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام ، نجف ، ص ٢٠٤؛
(١٧) عباس مصطفی الصالحی ، الصید والطرد فی الشعرالعربی ، بغداد ١٩٧٤؛
(١٨) فؤاد عبدالمعطی الصیاد، النوروز و اثره فی الادب العربی ، بیروت ١٩٧٢، ص ٢٧ و بعد؛
(١٩) غلامحسین صدیقی ، «حکیم نسوی »، مجلة دانشکدة ادبیات ، دانشگاه تهران ١٣٣٧ ش ، ج ٦، ش ١، ص ١٢-٢٨، و ج ١٣، ش ٤، ص ١٠١؛
(٢٠) آقابزرگ طهرانی ، الذریعة ، ج ٤، ص ٤٥، ج ٩، ص ٩١١، ج ١١، ص ٢٠٧-٢٠٨، ج ١٥، ص ١٠٥، ج ١٩، ص ١٢٤؛
(٢١) محمد قزوینی ، یادداشتهای قزوینی ، تهران ١٣٣٩ـ ١٣٤٥ ش ، ج ٥، ص ١٦٤، ج ٦، ص ٢١٦-٢٢٧، ج ٨، ص ١٩-٣٠، ٥٧ ـ٦١؛
(٢٢) کشاجم ، المصاید و المطارد ، چاپ محمد اسعد طلس ، بغداد ١٩٥٤، مواضع مختلف ؛
(٢٣) احمد منزوی ، فهرست نسخ خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ ش ، ج ١، ص ٣٩٧-٣٩٩، ٤٢٦-٤٢٨، ٤٣١، ج ٤، ص ٢٦٥٤؛

(٢٤) مروج الذهب ، چاپ یوسف داغر، بیروت ١٩٦٥؛
(٢٥) نسوی ، بازنامة نسوی ، چاپ علی غروی ، تهران ١٣٥٤ ش ، مواضع مختلف ؛
(٢٦) نوروزنامه ، منسوب به خیام ، چاپ مینوی ، تهران ١٣١٢ ش ، ص ٩٩؛
(٢٧) معجم الادباء ، ج ١٦، ص ١٧٤-١٨٦، ج ١٩، ص ٥٢، ١٥٤-١٦٢؛

(٢٨) The Cambridge History of Iran, vol ٢, ٥٧٩-٥٨٠, ٥٩١, vol٣(١), ١٠٣, ٤٩٧;
(٢٩) Ibn al-Marr, The Book of Superiority of Dogs..., tr., ed. G. Smith..., London ١٩٧٧;
(٣٠) Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani and Pushato manuscripts in the Bodleian Library, vol ٥, Cols ١٩٧٢-١٩٧٥;
(٣١) Catalogue des manuscripts Persian, Paris ١٩٣٤, Tome ٤, ٣١٨;
(٣٢) Handlist of Persian manuscripts ١٨٩٥-١٩٦٦, British Museum, ٣٢, ٩٠;
(٣٣) Ch. Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, vol II, ٤٨٤ff;
(٣٤) Zaky M. Hassan, Hunting as practised in Arab countries of the Middle Ages, Cairo ١٩٣٧,٢d ed.١٩٣٩;

(٣٥) برخی از سخنرانیهای کنفرانس بازداری در ابوظبی در دسامبر١٩٧٦: اسماعیل کاشف ، «دراسات عن البیزرة فی العصر الفاطمی »؛
(٣٦) سعاد ماهر، «البیزرة التاریخ و الا´ثار»؛

(٣٧) Detlef Mخller, ûArabic Treatises on Falconryý, Franµois Virإ, ûEssai de dإtermination des oiseaux de vol mentionnإe dans les principaux manuscripts arabes mإdiإvaux sur la fauconnerieý.

سخنرانی اخیر بعداً چاپ شده است :

(٣٨) Arabica , ٢٤(١٩٧٧), ١٣٨-١٤٩.

/ پرویز اذکائی /