دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٦٦
بَرسیان ، مسجد جامع ، مسجدی از عصر سلجوقی در برسیان. از کهنترین مساجد ایران است و کتیبه های منار ومحراب آن (بترتیب با تاریخهای ٤٩١ و ٤٩٨) حاکی است که در عهد برکیارق * سلجوقی (حک : ٤٨٦ـ ٤٩٨) ساخته شده است . سبک معماری و تزیینات درون مسجد و پوشش داخلی گنبد، به گنبد تاج الملک در صفة شمالی مسجد جامع اصفهان شباهت بسیار دارد و چون گنبد تاج الملک در ٤٨١ ساخته شده ، احتمالاً سرمشق مسجد برسیان قرار گرفته (هنرفر، ١٣٤٤ ش ، ص ١٧٤ـ١٧٥) و می توان گفت معمار هر دو یکی بوده است .
محراب مسجد از نمونه های جالب هنر آجرتراشی و گچبری عصر سلجوقی است . کتیبه های اطراف آن روی زمینة تزیینی گچی و گل و بوته دار و به خط کوفی برجستة آجری است (همان ، ص ١٧٦). منار مسجد از کهنترین منارهای تاریخی ایران و جامع بهترین ظرایف فنی آجرکاری عصر سلجوقی است . این منار، بر خلاف منارهای قرن هشتم به بعد، دور از سردر اصلی و خارج از گنبد و چسبیده به ساختمان مسجد و به صورت میله ای منفرد و مدوّر بنا شده است و حدود ٣٥ متر ارتفاع دارد. از وضع فعلی تارک آن پیداست که با گذشت زمان یک متر از آن خراب شده و ریخته است . قسمت پایین منار دارای آجرچینی ساده است ، اما نزدیک به تارک آن با تزیینات آجری معمول در عصر سلجوقی ، که تا دورة مغول ادامه داشته ، آرایش یافته و داخل حاشیه های باریکِ بالای منار با اشکال لوزی و گردِ یک در میان و میلة منار با نقوش خفتة راسته (هزار باف ) تزیین شده است . منار دارای پلکانی مارپیچی است که از سطح زمین و داخل مسجد آغاز می شود. نمای خارجی آن با منارهای قرن پنجم و ششم خراسان و عراق که از چندین قسمت تشکیل می شود تفاوت دارد؛ در اینجا پایة منار همسطح بقیة آن است (اسمیت ، ج ٤، ص ١٣٥). وجود مساجد تک مناره ای چون برسیان ، حاکی از آن است که در آن تاریخ ، هنوز بنای منارهای دوگانه در ایران معمول نشده بوده است (هوگ ، ص ٨٤).
در داخل گنبد مسجد برسیان کتیبه ای به خط کوفی سادة آجری و شامل چند آیه از سورة فتح وجود دارد که بیش از نیمی از آن سالم نمانده و فاقد تاریخ ساختمان گنبد است (هنرفر، ١٣٤٤ ش ، ص ١٧٥).
در دورة صفویه اجزایی به ضلع شمالی مسجد افزوده شده است که قسمتی از یک کتیبة معرّق نفیس کاشیکاری به خط ثلث و نیز دیوارها و هلالهایی از آن هنوز بر جاست (همان ، ص ١٧٧).
منابع :
(١) مایرون بمنت اسمیت ، «مناره های اصفهان »، ترجمة ابوالحسن سروقد مقدم ، آثار ایران ، ج ٤، مشهد ١٣٦٨ ش ؛
(٢) لطف الله هنرفر، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، اصفهان ١٣٤٤ ش ؛
(٣) همو، «مناره و مسجد برسیان »، باستانشناسی ، ج ١، ش ٣ و ٤ (پاییز و زمستان ١٣٣٨)، ص ٦٩ـ٧٦؛
(٤) جان هوگ ، سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، ترجمة پرویز ورجاوند، تهران ١٣٦٨ ش .
/ لطف اللّه هنرفر /