بُرده ، قصیده (یا بُرأه) ، قصیده ای مشهور در ستایش رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ،از ابوعبدالله شرف الدین محمدبن سعید دلاصی صنهاجی معروف به بوصیری * (٦٠٨ـ ح ٦٩٥) شاعر نامور مصری.

بوصیری نخست ، سرودة خود را«الکواکب الدُّریه فی مدح خیرالبریّه » نامید، ولی چون قصیده اش در مدح پیامبر بود و به قولی در عالم ررجوع کنید به یا بُردة (عبای ) شریف ایشان را صله گرفته بود و نیز از باب شباهت شعرش با قصیدة «بانت سعاد * »، نخستین قصیدة مشهور به بُرده سرودة کَعْب بن زُهَیْر در حضور پیامبر، قصیده اش به بُرده شهرت یافت و به قولی ، به سبب بهبود یافتن شاعر از فلج اندام به «بُرأه » (بهبود) نیز معروف شد (بوصیری ، ص ١٩٠؛ابن شاکر کتبی ، ج ٣، ص ٣٦٢، ٣٦٨ـ٣٦٩؛ کلستون ، ص ٣٢١ـ٣٢٢؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ٨١؛ فروخ ، ج ٣، ص ٦٧٧، پانویس ٤؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «البردة »؛ بستانی ، ذیل «بردة »).

بوصیری قصاید مهم دیگری نیز در مدح پیامبرصلّی اللّه علیه وآله وسلّم سروده است ،اما هیچکدام شهرت و اهمیت بُرده را ندارند؛از جمله :الهُمْزیّةُ فی المدائح النبویّة (معروف به اُم القُری ')؛القصیدة المُضَرِیّة فی الصَلاة علی خیرالبریّه ؛ و ذُخْرُالمعاد (بغدادی ، ج ٢، ستون ١٣٨؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ٩٨؛ فروخ ، ج ٣، ٦٧٩ـ٦٨٠؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ضمیمه ، ذیل «البوصیری »). قصیدة بُرده در دیوان بوصیری و بیشتر نسخه های خطی و چاپی ١٦٠ بیت است ،اما در برخی از نسخه ها به ١٨٢ بیت هم می رسد (بوصیری ، ص ١٩٠ـ٢٠١؛ بستانی ، همانجا؛ زکی مبارک ، ص ٢٠١).

این قصیده با مطلع : اَمِن تذکُّر جیرانٍ بِذَی سَلَمٍ/ مَزَجْتَ دَمْعاً جَری مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمٍ، ده فصل دارد و مانند تمام قصاید، با تغزّل و نسیب شروع می شود؛ در ادامه ، شاعر پس از تحذیر از هوای نفس ، به ستایش رسول خدا، ولادت ، معجزات ، معراج ، و جنگهای آن حضرت می پردازد، و قصیده را با توسل به رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و مناجات با خدا به پایان می برد (بوصیری ، همانجا؛ زکی مبارک ، ص ٢٠١، ٢٠٣؛ بستانی ، همانجا؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «البردة »). بوصیری در سرودن برده از قصاید میمیّة شاعران پیش از خود، بویژه میمیّة ابن فارض (متوفی ٦٣٢)، تأثیر گرفته است ، و در وزن و قافیه ، مطلع ، و مضمونهای تغزلی با آن مشترک است (زکی مبارک ، ص ٢٠١ـ ٢٠٢).

قصیدة برده از ابتدا توجه مسلمانان را برانگیخت و گروههای مذهبی هر یک به گونه ای از آن استفاده می کردند؛ صوفیان (بویژه در مصر) و اهل سنّت و شیعیان بدان اهمیت بسیاری می دادند، به طوری که امروزه اهل سنّت آن را در کنار اوراد، دعاها و استغاثه ها قرار می دهند و در مجموعه های دعایی خود چاپ می کنند و دُروزیان ، آن را برای تبرّک و آمرزش مردگان در تشییع جنازه ها می خوانند (همان ، ص ٢١٥ـ٢١٦؛ بستانی ، همانجا؛ کلستون ، ص ٣٢٢).

بسیاری از شاعران از این قصیده ، استقبال ، و در وزن و

قافیه از آن پیروی کرده اند، از جمله احمد شوقی ، با قصیدة «نهج البرده » (سروده در١٣٢٧ ق ). با اینهمه ، قصیدة بردة بوصیری در میان مدایح نبویه برتری خود را حفظ کرده است (زکی مبارک ، ص ٢١٩، ٢٢٢ـ٢٢٣؛ ضیف ، ص ١٣٠ـ١٣١؛ فروخ ، ج ٣، ص ٦٧٧؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ٩١ـ٩٧). این قصیده به زبانهای لاتینی ، آلمانی ، فرانسوی ، انگلیسی ، ایتالیایی ، بربری ، اردو و تاتاری ترجمه شده (ون دایک ، ص ٢٨٠؛ د. اسلام ، همانجا؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ٨٢ـ٨٣) و بیش از نودشرح به زبانهای عربی ، فارسی ، ترکی و بربری بر آن نوشته شده است ، که قدیمترینِ آنها شرحِ ابوشامه عبدالرحمان بن اسماعیل دمشقی (٥٩٦ـ٦٦٥) است (فروخ ، ج ٣، ص ٦٧٨ـ٦٧٩؛ زکی مبارک ، ص ٢١٧ـ٢١٨؛ بروکلمان ، ج ٥، ص ٨٣ ـ٩١؛ د.اسلام ، همانجا).

منابع :
(١) ابن شاکر کتبی ، فوات الوفیات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٢) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٥، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب ، قاهره ١٩٧٥؛
(٣) بطرس بستانی ، کتاب دائرة المعارف ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) محمدبن سعید بوصیری ، دیوان البوصیری ، چاپ محمد سید کیلانی ، مصر ١٣٧٤ـ ١٩٥٥؛
(٦) محمد زکی مبارک ، المدائح النبویة فی الادب العربی ، قاهره ١٣٩١/١٩٧١؛
(٧) شوقی ضیف ، شوقی شاعرالعصرالحدیث ، مصر ١٩٥٧؛
(٨) عمر فروخ ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، بیروت ١٩٨٩؛
(٩) ادوارد آبوت ون دایک ، کتاب اکتفاءالقنوع بِما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/١٨٩٦؛

(١٠) EI ٢ s.v. "Burda" (by R. Basset) , supplement, s.v. " A l- Bu ¦ s ¦  ¤ r ¦  ";
W. A. Clouston, ed., Arabian poetry for English readers , London ١٩٨٦.

/ احمد مهدوی دامغانی /