دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٣١
بَرْدَلَّه ، ابوعبداللّه محمّد العربی بن احمد اندلسی ، قاضیِ مغربیِ عصر حکمرانی مولای اسماعیل * . در دوم جمادی الاخرة ١٠٤٢ در فاس متولد شد و در ١٥ رجب ١١٣٣ در همانجا درگذشت و در خارج باب گیزه (الجیزه ) بر کرانة چپ وادی فاس (عُدْوَة القَرَویّین ) به خاک سپرده شد.
«بردله » به آن جهت که ریشة غیر عربی دارد در منابع عربی به صورتهای مختلف آمده است . در برخی از آنها قرائتهای تحریف شده ای چون بِن دَلَّه نیز دیده می شود. ازینرو ناهماهنگیهایی در تلفظ اروپایی کلمه نیز دیده می شود: بُرْدُلَه ، بُرْدَلَه ، بِرْدِلّه ، و غیره . شکل اخیر به تلفظ نام خانوادگی موجود در فاس در قرن چهاردهم از همه نزدیکتر است ، و براساس بررسی دقیق نسخ خطی و استفسار از منابع مطلع محلی ، تنها با دوصورتِ بَرْدَلَّه و بُرْدَلَّه سازگار است . اصل اندلسیِ خاندان محمدالعربی ، چنین به ذهن متبادر می کند که این نام در زبانهای مشتق از لاتین اصلاً پسوند تصغیرِ ello ـ و دربارة صفتی بوده که ظاهراً مرادف کلمة pardo به معنای گندمگون و تیره رنگ در زبان کنونی کاستیل است ؛
چنین اسمی البته غریب نیست ( د.اسلام ، ذیل «فلاحَه »، و قیاس کنید با ن ِ . غ . رال . ـه Negrello> و دربارة ـهُ < ـَة (تاء آخر بردله )، نیز قیاس کنید با ابن سیدَة (ابن سیدُه ).
محمدالعربی که قاضی و مدرّسی معزّز بود، ظاهراً رهبر مذهبی محبوب و پرنفوذی نیز به شمار می رفت . در نیمة دوم قرن یازدهم و نیمة اول قرن دوازدهم ، بویژه بین سالهای ١٠٨٨ و ١١١٨، در مسجد قرویین * در مقامهای مختلف مذهبی ـ «مفتی »، «ناظر الاحْباس » (ناظر اوقاف )، «خطیب »، «امام »، «قاضی » فاس («قاضی الجماعة »)ـ به خدمت مشغول بود؛
ولی به سبب فرمانهای مکرر عزل و نصب از جانب سلطان ، در مقام اخیر وضعی ناپایدار داشت . بدین ترتیب ، از ١٠٨٨ که جانشین محمدبن حسن مَجّاسی (متوفی ١١٠٣) شد، دست کم پنج یا شش بار عزل و نصب شد. در ابتدای کار، گرفتاریهای او ظاهراً معلول این بود که مجّاسی نمی خواست دست از مقام خویش بکشد و گرفتاریهای بعدی او زاییدة سیاستها و رقابتهای محلی بود. در ١١١٦ نزد مولای اسماعیل سعایت کردند که بردله بر جنازة مولای محمد عالِم ، فرزند یاغی سلطان ، نماز گزارده است . اما گویا خشم سلطان به او زیان عمده ای نرساند، زیرا در ١١١٨ به مناسبت کسوف ، در مسجد قرویین به اقامة نماز آیات پرداخت . بردله که مردی بسیار درستکار بود، در یکی از منابع به عنوان «آخرین قاضی عادلِ فاس » وصف شده است .
منابع :
(١) مولای سلیمان ، کتاب عنایة اولی المجد بذکرآل الفاسی بن الجدّ ، فاس ١٣٤٧، ص ٢٦ـ٢٧، ٤٠، و غیره ؛
احمدبن خالد ناصری ، کتاب الاستقصاء لاخبار دول المغرب الاقصی ، ج ٧، دارالبیضاء ١٩٥٧، ص ٥٤، ٩١، ١٠٦ـ١٠٧، ١١٣. در ابن سوده ، دلیل مورّخ
المغرب الاقصی ، ارجاعاتی به بخشهایی از دو اثری که در کتابخانة خصوصی محمدبن احمد بردله در فاس نگهداری می شود، وجود دارد. یکی از این دو اثر دربارة اوایل دورة علویان و دیگری در باب صلحاء
فاس است ، اما چنین برمی آید که به رغم ارجاعات فهرست ، آنها اثر
(٢) پسر محمد العربی باشد ( دلیل ، دارالبیضاء ١٩٦٠، ١٩٦٥، ج ١، ص ٤٢ (ح ٦٩)، ١٤٥ (ح ٥٢٥)، ج ٢، ص ٦٠٨ (فهرست )، رجوع کنید به ج ٢، ص ٤٤١ (ح ٢٠٣٤)؛
(٣) EI , s.v. "Fila ¦ h ¤ a. Muslim West" (by G.S. Coln);
(٤) Ka ¦ dir ¦ , Nashr al-matha ¦ n ¦ , new edition and English translation, by Norman Cigar (= part I of a D. Phil. thesis, Oxford ١٩٧٦ (details in Bulletin of the British Society for Middle Eastern Studies , ٣ (١٩٧٦), ٤٣ f.), I (tr.), ٢٣ and n. ٨, ٢٦, ٢٩, ٣٠ f., ٣٥, ٤٦, ٥٤ f.;
(٥) , ٩٤, etc.;
(٦) E. Lإvi-Proven al, Les historiens des Chorfa , Paris ١٩٢٢, ٣٠٦ (see references in n.I), ٣٠٩, ٣١٢, ٤٠٣.
/ لاتام ( د. اسلام . ضمیمه ) /