دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٢٨
بَرْدَعی ، ابوبکر محمدبن عبداللّه ، فقیه اصولی ، از خوارج قرن سوم و چهارم . او را به بَرْدَعه (نام کنونی : بَردَه در جمهوری آذربایجان ) نسبت داده اند (سمعانی ، ج ٢، ص ١٥٢ـ ١٥٥؛ ابن ماکولا، ج ١، ص ٤٧٩، پانویس ؛ نیز رجوع کنید به دایرة المعارف فارسی ، ذیل «برذعه »).
از سرگذشت بردعی و آغاز و انجام زندگانی او اطلاعی در دست نیست . ابن ندیم (ص ٢٩٥) و به پیروی او بغدادی (ج ٢، ص ٤٠) و دیگران (از جمله : زرکلی ، ج ٦، ص ٢٢٤)، بردعی را در شمار فقهای خوارج یاد کرده اند. ابن ندیم می گوید، بردعی را در ٣٤٠ دیده که با آنکه از فقهای خوارج بوده ، خود را پیرو مذهب اعتزال می خوانده و با هم مأنوس بوده اند. آنگاه آثار او را که بیشتر نوشته های فقهی است از قول خود او نام می برد. بغدادی (همانجا) بخطا، سال وفات او را ٣٤٠، یعنی همان سالی که ابن ندیم او را دیده بوده است ، یاد می کند. این آثار از اوست : ١) الاحتجاج علی المخالفین ؛ ٢) الاذکار و التحکیم ؛ ٣) الامامة ؛ ٤) الأیمان و النّذر ؛ ٥) التّبصّر للمتعلّمین ؛ ٦) تحریم السّکر ؛ ٧) تذکرة الغریب فی الفقه ؛ ٨) الجامع فی اصول الفقه ؛ ٩) الدّعاء ؛ ١٠) الرّد علی المخالفین فی الفقه ؛ ١١) الرّد علی من قال بالمتعة ؛ ١٢) السنّة الجماعة ؛ ١٣) المرشد فی الفقه ؛ ١٤) الناسخ و المنسوخ فی القرآن ؛ ١٥) الناکثین ؛ و ١٦) نقض کتاب ابن الراوندی فی الامامة (ابن ندیم ، همانجا؛ بغدادی ، ج ٢، ص ٤٠ـ٤١).
از این آثار، بویژه یکی الجامع فی اصول الفقه و دیگری الرّدّ علی من قال بالمتعة جالب توجه است . اولی را شاید بتوان در زمرة نخستین تألیفات خوارج در موضوع اصول فقه دانست و دومی جهت گیری او را در برابر فقهای شیعه نشان می دهد.
منابع :
(١) ابن ماکولا، الاکمال ، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨١ـ١٣٨٦؛
(٢) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین : اسماء المرجوع کنید به لفین و آثار المصنفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون ، ج ٦، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٤) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٦) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/ ١٩٦٣.
/ ابراهیم دیباجی /