دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨٨٨
بَرْبا ، نامی که مصریان به کلیة معابد و ابنیة کهن اطلاق می کردند. این قول ابن جُبیر را یاقوت نیز تأیید کرده است . به گفتة یافوت (ج ١، ص ٥٣١)، «بربا کلمه ای قبطی است » و به بناهای محکم و کهن عهد بت پرستی که برای جادوگری به کار می رفته است ، اطلاق می شود. این بناها بسیار شگفت انگیز بوده و نقاشیها و مجسمه های بسیار داشته است . عبداللّطیف نیز به عظمت این معابد و ابعاد موزون و حجم فوق العادة مواد به کار رفته در آنها اشاره کرده و از کثرت کتیبه ها و نقوش و کنده کاریها و برجسته کاریهای آنها به شگفت آمده است . به نظر برخی از نویسندگان عرب ، این نمادهای مختلف برای فواید عملی ، یعنی حفظ فنون و وسایلِ حرفه های مختلف و ضبط دانشهای زمان برای نسلهای آینده ، بوده است .
سِوِروسِ اَشَمُونی ، مورخ مسیحی بَطارقة اسکندریه ، کلمة بربا را به معنای معبد کفار غیر مسیحی ، در مقابل عبادتگاههای مسیحیان ، به کار می برد. لفظ عربی «بربا» (جمع آن در عربی قدیم : بَرابی ) آوانویسی واژة قبطی «پرپه » به معنای معبد است . لفظ بربا را لئون افریقی نیز به کار برده است .
بسیاری از مؤلفان ، داستانهایی باورنکردنی با شاخ و برگ بسیار دربارة این معابد نقل کرده اند؛ از قبیل ( ذکر این معابد به عنوان ) وسایل دفاع از کشور در مقابل دشمنان خارجی با استفاده از طلسم ، و کشف گنجها تنها وصف نسبتاً جدی این معابد، از ابن جبیر است دربارة معبد اَخمیم که دیگر وجود ندارد.
منابع :
(١) ( ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤، ص ٤٠ ) ؛
(٢) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ فلوگل ، لایپزیگ ١٨٧١ـ١٨٧٢، ج ١، ص ٣٥٣، ج ٢، ص ١٨٨؛
(٣) عبدالطیف بن یوسف عبدالطیف بغدادی ، الافادة والاعتبار ، ص ١٨٢؛
(٤) احمدبن علی مقریزی ، المواعظ والاعتبار ، قاهره ١٩١١ـ١٩٢٤، ج ١، ص ١٦٢؛
(٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، ج ١، ص ١٦٥؛
(٦) L'ـgypte de Murtadi , Introduction by G. Wiet, ٩٨-١١٤;
(٧) Ibn S ¤ a ¦ Ü id Andalos ¦ â , T ¤ abak ¤ a ¦ t al-Umam , tr, Blachإre, ٨٥;
(٨) Jean Lإon L'Africain, Description de L'Afrique , ed. ـpaulard, â â , ٥٣٧;
(٩) Quatremإre, Recherches dur la langue et la littإrature de l'Egypte, ٢٧٨-٢٨٠;
(١٠) S.de Sacy, ûObseruations sur le nom des Pyramidesý, in Bib. des arabisants franµais , â , ٢٤٣-٢٥٠.
) / د. اسلام / ج . ویت (