دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨٧٤
بُرْءالسّاعَة (لفظاً به معنی «درمانِ یکساعته /فوری ») ، رسالة کوتاهی تألیفِ محمدبن زکریای رازی (٢٥١ـ٣١٣) به عربی در ٣١٢ یا ٣١٣ (نجم آبادی ، ص ١٥٢)، که در آن ، درمان نسبتاً سریعِ شماری از بیماریها را به اختصار ذکر کرده است .
انگیزة تألیف این رساله را رازی در مقدمه چنین بیان کرده است : در محضرابوالقاسم عبدالله بن محمد، وزیر منصوربن نوح سامانی (حک : ٣٥٠ـ٣٦٦) که گروهی از متطبّبان نیز در آن حضور داشتند، سخنی از پزشکی به میان آمد، و یکی از اینان گفت که «بیماریهایی که مادّه و علل آنهابه مرور ایام و ماهها ( در بدن ) گِرد می آید، درمان آنها نیز مدّتی به درازا می کَشد». در برابر شگفتی حاضران ، رازی ادّعا کرد که «بیماریهایی هم هست که به روزگاران متکوّن می شود ولی در یک ساعت (فوراً) درمان پذیر است ». لذا وزیر از او درخواست کرد که کتابی دربارة چنین بیماریها و درمانهایی تألیف کند. از این رساله نسخه های خطی بسیاری وجود دارد (رجوع کنید به رازی ، ترجمة فرانسویِ گیگ ، ص ٣٦٣؛ نجم آبادی ، ص ١٥٦؛ سزگین ، ج ٣، ص ٢٨٤ـ ٢٨٥). شمار چنان بیماریهایی ، بسته به اختلاف نسخه ها، در حدود ٢٣ـ ٢٨ است . در نسخة چاپ اُفستِ فخرالدین نصیری امینی ، ٢٣ بیماری (و درمان آنها) مندرج است : صُداع (سَرْدرد)؛ «هیجان العَین فی المَشْی فی الشمس و بِعَقب الجُلوس عِندالنار» (افروختگی و سرخی چشمان در اثر راه روی در آفتاب یا نشستن در جلوی آتش )؛ دندانْ درد و بَرکندنِ دندان بدون استفاده از ابزار آهنی ؛ بَخَر (بدبویی دهان )؛ خَوانیق (آنژین )؛ زالویی که به گلو چسبیده باشد؛ شَقیقه (میگرِن )؛ صَرْع ؛ دَویّ و طنین در گوش («صدا» کردن و «زَنگ » زدن گوش ، به اصطلاح رایج فارسی )؛ رُعاف (خونریزی بینی )؛ بَواسیر؛ نَواسیر (چند گونه بیماری که نشانة آنها ریمناک گردیدن لَثه ها یا گوشه های چشم یا مَقعده است )؛ جَرَبِ طَری (تازه ، نمناک )؛ درد اندامها در نتیجة سقوط یا ضربه ؛ درد ناشی از حَرق النّار (سوختگی )؛ خروج مقعده ؛ قولنج ؛ خِلْفَه (شکمروشِ)؛ زَحیرِ (شکمروشِ خونیِ) خردسالان ؛ عِرْق النَّسا(سیاتیک )؛ اِعْیاء و تَعَب (خستگی مفرط ، فرسودگی ، بیحالی )؛ و خارِشِ «اَطراف » (دست وپا) در زمستان . برای نمایش سَبکِ تجویزات رازی در این رساله ، درمان رُعاف (ص ١٧) را ذکر می کنیم : « ( گَردِ ) شَبِّ یَمانی (زاج یَمَنی ) در ( سوراخِ ) بینی بِدَمَند یا آن طرف بینی را که خونریزی دارد حِجامت کنند».
متن عربی برءالساعة چندبار به چاپ حروفی رسیده است : چاپ پ . گیگ ، بیروت ١٩٥٣؛ قاهره ١٩٣٦؛ تهران ١٣٣٤ ش (در آخر کتاب مَن لایحضرالطبیب رازی ؛ نجم آبادی ، ص ١٥٥ـ١٥٦). سزگین (ج ٣، ص ٢٨٥) وجود نسخه ای خطی از شرح مصطفی لَطیفی برآن را ذکر کرده است . ترجمه های آن : دو ترجمة فارسی ، که یکی از آن دو، از احمدبن محمد حسین حسینی تنکابنی ، حکیمباشیِ فتحعلی شاه قاجار، سه بار چاپ شده است (تهران ١٢٩٧، ١٣٠٤، ١٣٢٦ ش ؛ نجم آبادی ، ص ١٥٤ـ ١٥٥؛ ترجمة اردو، لکهنو ١٣٠٨؛ ترجمة فرانسویِ گیگ ، ١٩٠٤؛ رجوع کنید به منابع ).
منابع :
محمدبن زکریا رازی ، برء الساعة ، در رسائل طبّیِ...رازی ، چاپ افست فخرالدین نصیری امینی از روی نسخة خطی موجود
(١) در کتابخانة شخصی او، تهران ?( ١٣٤٣ ش ) ، ص ١٢ـ٢١؛
(٢) محمود نجم آبادی ، مؤلّفات و مصنّفات ابوبکر محمدبن زکریای رازی ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٣) Muh ¤ ammad ibn Zakar ¦ â ya ¦ ' Ra ¦ z ¦ â , ûLa guإrison en une heure de Razةsý, tr. and annotated by P. Guigues, Janus ٩ (١٩٠٤), pp. ٤٢٥-٣٢, ٤٨١-٨٧;
(٤) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Bande ê : Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. ٤٣٠ H ., Leiden ١٩٧٠.
/ هوشنگ اعلم /