دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨٢٢
بدیعیّه ، (بدیعه ) مدرسه ، از مدارس هرات در قرن نهم . بانی آن بدیع الزمان میرزاتیموری * (حک : ٩١١ـ٩٢٩) بود، ازینرو به بدیعیه یا بدیعه شهرت یافت . چند تن از شاهزادگان تیموری ، از جمله بیکه سلطان بیگم (متوفی در ٨٩٣)، مادر بدیع الزمان میرزا، که برخی بنای مدرسه را به او نسبت داده اند، و محمد مؤمن میرزای تیموری (مقتول در ٩٠٣)، پسر، و جوجوک بیگم ، دختر بدیع الزمان میرزا، را در این مدرسه به خاک سپرده اند که از علل شهرت مدرسه است (خواندمیر، ١٣٣٩ ش ، ج ٧، ص ١٠٨، ١٥٣؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ١٨٢، ٣٧٣).
از برنامه و رشته های درسی و گرایشهای فرقه ای حاکم برآن اطلاعی در دست نیست ، اما وجود مدرّسان شیعی و سادات علوی در مدرسه بدیعیه حکایت از آن می کند که این مدرسه احتمالاً به مذهب خاصی اختصاص نداشته است . از مدرّسان مشهور بدیعیه می توان از اینان نام برد: امیر صدرالدین ابراهیم مشهدی (متوفی ٩١٩) از علمای مشهور عصر حکومت حسین بایقرا (حک : ٨٧٣ـ٩١١) که در مدرسة سلطانی و خانقاه اخلاصیه نیز تدریس می کرده است (خواندمیر، ١٣٣٩ ش ، ج ٧، ص ٢٨٧ـ ٢٨٨؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ٣٥٢)؛ مولانا فصیح الدین محمد نظامی معروف به آخوند (متوفی ٩١٩) مدرّس علوم عقلی و نقلی و حکمت و ریاضی و مؤلف حاشیة هدایه در حکمت ، حاشیة تذکره شرح اربعین نووی ، حاشیة مختصر و حاشیة مطّول است که تا ٩١٧ در مدارس بدیعیه و اخلاصیه و غیاثیّة هرات نیز تدریس می کرده است (خواندمیر، ١٣٣٩ ش ، ج ٧، ص ٢٨٨؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ج ٤، ص ٣٥٣)؛ و امیررضی الدین عبدالاوّل (متوفی ٩٢٧) از نوادگان عبدالرّزاق سمرقندی . تاریخ درگذشت مدرّس اخیر نشانه ای از استمرار فعالیت بدیعیه تا آغاز سلطة صفویان بر هرات است .
منابع :
(١) معین الدین محمد اسفزاری ، روضات الجنّات فی اوصاف مدینة هرات ، چاپ محمد کاظم امام ، تهران ١٣٣٨ـ ١٣٣٩ ش ، ج ١، ص ١٠٠؛
(٢) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٣) همو، ( تکمله ) تاریخ روضة الصفا ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٧، تهران ١٣٣٩ ش ؛
ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٤، تهران ١٣٦٣ ش ، ص ٨٣ .
/ نورالله کسائی /